Insoniyat tarixida tamaddunlar nafaqat osmono‘par saroylari yoki mahobatli binolari, balki aholi turmush tarzini yaxshilashga qaratilgan murakkab muhandislik yechimlari bilan ham o‘lchanadi.

1966 yilning sentyabr oyi, apreldagi zilziladan keyin Toshkent shahri uchun sinovli va ayni paytda yangilanish davri bo‘lgan kuz faslida, poytaxtning hozirgi Sodiq Azimov ko‘chasida olib borilayotgan qurilish ishlari jarayonida kutilmagan holat yuz berdi. Yer qa’rini kavlayotgan quruvchilar tuproq qatlamlari ostida g‘aroyib, pishiq g‘ishtdan bunyod etilgan qadimiy inshoot qoldiqlariga duch keldilar. Ushbu topilma shunchaki eski bino poydevori emas, balki o‘rta asrlar Toshkentining shaharsozlik madaniyatidan dalolat beruvchi, mukammal loyihalashtirilgan yer osti oqindi suv tarmog‘i – kanalizatsiya tizimi edi. 

Mazkur gidrotexnik yodgorlikni ilmiy asosda o‘rganish maqsadida O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti tomonidan maxsus guruh tashkil etildi. Taniqli olimlar V.I.Sprishevskiy, A.R.Muhammadjonov hamda fotosuratchi S.A.Davidovlardan iborat guruh topilma joyida sinchkovlik bilan ish olib borib, har bir g‘isht va tuproq qatlamini o‘rgandilar. Qazishma ishlarini bevosita kuzatish uchun akademiyaning yirik namoyandalari – akademik Yahyo G‘ulomov va muxbir a’zo Vasiliy Shishkinlar ham tashrif buyurib, ushbu inshootga yuksak baho berdilar. Ularning ilmiy xulosalariga ko‘ra, yer sathidan naq 3 metr chuqurlikda joylashgan bu qurilma oddiy ariq emas, balki shahar sanitariyasini ta’minlashga xizmat qilgan yirik tizimning bir qismi edi.

Topilmaning tuzilishi va o‘lchamlari o‘sha davr ustalarining geometriya va gidravlika qonunlarini chuqur bilganidan dalolat beradi. Inshootning kesimi ravoqsimon (arka) shaklida bo‘lib, u to‘g‘ri burchakli pishiq g‘ishtlardan lyoss tuproqli qorishma yordamida mahorat bilan terilgan. Diqqatga sazovor jihati shundaki, ravoq gumbazining qalinligi bir yarim g‘isht hajmida bo‘lib, 55 santimetrga yetadi, bu esa uning yuqoridan tushadigan ulkan bosimga dosh berishini ta’minlagan. Inshootning umumiy balandligi 138 sm ni tashkil etgan bo‘lsa, gumbaz qulfining qadimiy yer sathidan balandligi 83 sm ga to‘g‘ri kelgan. Bu o‘lchamlar inshoot ichida odam emaklab yoki egilib harakatlanishi, ya’ni tizimni tozalash va ta’mirlash ishlarini amalga oshirish imkoniyati mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu esa o‘z navbatida, shahar xo‘jaligida maxsus xizmat ko‘rsatish guruhlari faoliyat yuritganini anglatadi.

Qadimiy muhandislarning mahorati g‘ishtlarni terish usulida ham yaqqol namoyon bo‘ladi. Ravoqning tashqi tomonidagi g‘ishtlar orasidagi choklar 2–4  santimetrni tashkil etsa, ichki yuzasida bu masofa deyarli sezilmaydi, bu esa inshootning suv o‘tkazuvchanligini yaxshilash va chiqindilarning devorlarga yopishib qolishining oldini olishga xizmat qilgan. Umuman olganda, gumbaz to‘g‘ri oval shaklida barpo etilgan bo‘lib, bu shakl suyuqlik oqimining tezligini oshirish va cho‘kindilar to‘planishini kamaytirish uchun eng maqbul yechim hisoblanadi. Qurilish ishlari davomida ishlatilgan yer qazish texnikalari ta’sirida inshootning ayrim qismlari, jumladan gumbazning tepa qismi shikastlangan bo‘lsa-da, saqlanib qolgan qismlar uning asl qiyofasini tiklash va o‘rganish uchun yetarli asos bo‘lib xizmat qildi. Ichki va tashqi tomondagi ayrim g‘ishtlarning chiqib turishi yoki botiqligini hisobga olmaganda, qurilmaning umumiy geometriyasi hayratlanarli darajada muntazamdir.

Akademik Abdulahad Muammadjonovning yozishicha, inshootning mustahkamligini ta’minlashda uning poydevori hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan. Qadimiy binokorlar gumbaz poydevorini sindirilgan qumtosh bo‘laklaridan, tashqi tomondan ikki qator, ichki tomondan esa bir qator qilib terganlar. Bu tosh bo‘laklari inshootning zilzilalarga va tuproq siljishlariga bardoshliligini oshirgan. Poydevorning qalinligi tashqi tomondan 30 sm, ichki tomondan esa 10 sm bo‘lib, uning yuqori chizig‘i taxminan 15 darajali qiyalikka ega bo‘lgan. Bunday nozik hisob-kitob, ya’ni qiyalik burchagining aniq belgilanishi, gumbaz g‘ishtlarini ma’lum bir burchak ostida, og‘irlik kuchi markazini to‘g‘ri taqsimlagan holda terish imkonini bergan. Bularning barchasi XI – XII asrlarda yashagan ajdodlarimizning naqadar kuchli matematik va fizik bilimlarga ega bo‘lganligini isbotlaydi.

Arxeologik tozalash ishlari davomida inshootning ichi gumbaz qulfigacha loyqa cho‘kindilari bilan to‘lganligi aniqlandi, bu esa mazkur kanalizatsiya tarmog‘idan uzoq yillar davomida uzluksiz foydalanilganidan dalolat beradi. Cho‘kindilar orasidan sirlanmagan, qalin sopol idishlarning siniqlari va yirik hayvon tishining topilishi, bu tarmoqqa maishiy chiqindilar ham oqizilganini tasdiqlaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ushbu muhandislik inshooti o‘rta asr Toshkentining (Binkatning) rabod qismida yoki yirik karvonsaroy hududida joylashgan bo‘lib, XI asr oxiri yoki XII asr boshlarida barpo etilgan. Inshootning yo‘nalishiga qarab xulosa qilinganda, oqindi suv quvuri Salor kanaliga chiqib ketganligi ma’lum bo‘ladi. Bu esa shaharning tabiiy relefidan ustalik bilan foydalanilganligini, iflos suvlarni shahar tashqarisiga chiqarib tashlash tizimi puxta o‘ylanganini ko‘rsatadi.

Shuni alohida ta’kidlash joizki, hozirgi Sodiq Azimov ko‘chasida topilgan ushbu yodgorlik Toshkent hududida aniqlangan yagona kanalizatsiya qoldig‘i emas. O‘tmishda ham shaharning turli nuqtalarida shunga o‘xshash, pishiq g‘ishtdan bunyod etilgan va mahalliy aholi tilida “tazar” deb ataluvchi yer osti qurilmalari uchrab turgan. Xususan, Eskijo‘vadan topilgan tazar Labzak arig‘i qirg‘oqlariga yo‘naltirilgan bo‘lsa, hozirgi Beshyog‘ochdagi Xonaqoh mahallasida aniqlangan boshqa bir tazar Anhor tomon yo‘naltirilgan edi. Uchinchi bir shunday qurilma esa XVI asrga oid mashhur Ko‘kaldosh madrasasi yaqinida qayd etilgan. Afsuski, vaqtida bu yodgorliklar chuqur ilmiy tadqiq etilmagan bo‘lsa-da, ularning mavjudligi Toshkentda yagona, markazlashgan va tarmoqlangan oqindi suvlarni chiqarish tizimi mavjud bo‘lganini tasdiqlaydi.

Ushbu tarixiy manzaraga nazar tashlar ekanmiz, ko‘z o‘ngimizda nafaqat savdo va hunarmandchilik markazi bo‘lgan, balki kommunal infratuzilmaga ega bo‘lgan shahar gavdalanadi. XI – XII asrlarda, dunyoning ko‘plab yirik shaharlarida hali oddiy ariq tizimi ham to‘liq shakllanmagan bir paytda, diyorimizda yer osti g‘ishtli kollektorlar orqali sanitariya masalalari hal etilgan. Toshkentning qadimiy “tazar”lari shaharsozlik madaniyatimizning teran ildizlarga ega ekanligini, ajdodlarimizning tabiat va jamiyat o‘rtasidagi muvozanatni saqlash, shahar aholisi salomatligini muhofaza qilish borasidagi bilimlari ancha ilgarilab ketganini namoyon etadi. 

Alisher Egamberdiyev, O‘zA