Бугунги глобал ахборот асрида дунёнинг исталган бурчагидаги янгиликдан хабардор бўлиш учун биргина смартфон кифоя. Ахборот оқими шу қадар тезки, биз уни саралашга ҳам улгурмаймиз. Бироқ бундан роппа-роса бир аср аввал Туркистон ўлкасида вазият бутунлай ўзгача эди. Қоғоз тақчил, замонавий босмахоналар бармоқ билан санарли, аҳолининг асосий қисми дунёда кечаётган сиёсий ва илмий жараёнлардан бехабар бўлган бир даврда газета ёки журнал чиқариш – мажозий маънода тоғни игна билан қазишдек машаққатли иш саналарди. Ана шундай мураккаб тарихий шароитда самарқандлик маърифатпарвар Маҳмудхўжа Беҳбудий нафақат бу оғир юкни елкасига олди, балки минтақа маънавий ҳаётида инқилоб ясай олган “Ойина” журналини таъсис этиб, миллатга ўзлигини кўрсатувчи шаффоф кўзгу тутишга муваффақ бўлди.

Миллат ойдини Беҳбудий матбуотни шунчаки хабар етказиш воситаси эмас, балки “замоннинг тили” деб билди. Унинг қарашича, жамиятни қолоқлик ботқоғидан олиб чиқишнинг ягона йўли – халқни ўқитиш, Европа илм-фанини маҳаллий аҳолига етказиш ва кишиларни тараққиёт сари етаклаш эди. Шу мақсадда 1913 йилнинг 20 августида Самарқандда дунё юзини кўрган “Ойина” журнали илк сониданоқ ўзининг маърифий йўналишини аниқ белгилаб олди. Бу нашр нафақат ўша давр зиёлиларининг, балки оддий халқнинг ҳам дунёқарашини кенгайтирувчи ҳақиқий қомус вазифасини ўтади. Журнал саҳифаларида ташкил этилган “Тарих ва жуғрофия”, “Туркистонда мактаб лисони”, “Миллат эҳтиёжи” каби доимий рукнлар жамиятнинг энг оғриқли нуқталарини нишонга оларди.

Нашр фаолияти осон кечмади. Журнал хусусий ташаббус сифатида, Беҳбудийнинг ўз маблағи ва ғайрати эвазига, тошбосма усулида 400 – 600 нусхада чоп этиларди. Бу рақам бугунги кун учун жуда кам туюлиши мумкин, аммо ўша давр Туркистони учун бу жиддий кўрсаткич эди. Молиявий қийинчиликлар, Россия империяси цензурасининг қаттиқ назорати ва обуначиларнинг камлигига қарамай, таҳририят ўз ишини тўхтатмади. Аввалига ҳафтада бир марта 24 саҳифада, кейинроқ ҳар 15 кунда 35 саҳифа ҳажмида нашр этилган журнал қўлма-қўл бўлиб ўқиларди. Беҳбудийга бу ишда Саидризо Ализода, Ҳожи Муин каби иқтидорли самарқандлик қаламкашлар елкадош бўлишди. Уларнинг саъй-ҳаракатлари билан “Ойина” нафақат Туркистонда, балки бир қанча хорижий Шарқ мамлакатларида ҳам ўз мухлисларини топа олди.

Журналнинг энг катта ютуқларидан бири – ўзбек ўқувчисини дунё билан ҳамнафас қилишга интилиши эди. Маҳаллий янгиликлар (“Самарқанд хабарлари”) билан бир қаторда “Ахбори жаҳон” рукни остида рус ва хорижий матбуотдан олинган телеграммалар, сиёсий шарҳлар бериб борилди. Одамлар ўзлари яшаб турган маҳалла ва қишлоқ чегараларидан ташқарида ҳам ҳаёт қайнаётганини, бошқа миллатларнинг турмуш тарзи ва тараққиёт даражасини айнан шу саҳифалар орқали англаб етдилар. Бу жараён ўзига хос “ижтимоий терапия” вазифасини ўтаб, халқни ғафлат уйқусидан уйғотишга хизмат қилди.

Беҳбудий матбуот минбаридан фойдаланиб, ўта нозик ва муҳим масала – тил муаммосини дадил кўтариб чиқди. Журнал икки тилда – ўзбек ва форс тилларида чоп этилган бўлса-да, унда рус тилидаги мақолалар ҳам учраб турарди. Муҳаррир кўп тил билишни замон талаби сифатида тарғиб қилди, аммо она тилининг софлиги масаласида муросасиз эди. Унинг қарашича, тил – миллатнинг руҳи бўлиб, уни йўқотиш миллатнинг ўзини йўқ қилиш билан баробардир. “Ойина” саҳифаларида “Ҳар миллат ўз тили ила фахр этар” деган ғоянинг илгари сурилиши, аслида, миллий ўзликни англашга қаратилган сиёсий манифест эди. Журнал шунингдек, “усули жадид” мактабларини тарғиб қилиш, миллий таълим тизимини ислоҳ қилиш ва дарсликлар яратиш масалаларига ҳам бирламчи эътибор қаратди.

“Ойина”нинг жамият ҳаётидаги яна бир муҳим роли – унинг танқидий фикрлаш маданиятини шакллантиришдаги хизматидир. Беҳбудий “Ҳақиқат ҳар тарафдан зуҳур этар” деган демократик тамойилга асосланиб, турли фикрлар ва баҳсларга кенг ўрин ажратди. У халқни ғийбат ва майда гап-сўзлардан воз кечиб, матбуот орқали жиддий муаммоларни муҳокама қилишга (машваратга) чақирди. Давлат амалдорлари, қозилар ва муфтийлар фаолиятининг танқид остига олиниши эса ўша давр учун мисли кўрилмаган жасорат бўлиб, жамиятда жамоатчилик назорати институтининг илк куртакларини пайдо қилди.

Афсуски, бу маърифий лойиҳа узоқ яшамади. Биринчи жаҳон уруши давридаги иқтисодий ва сиёсий танглик журнал тақдирига ҳам таъсир кўрсатди. 1915 йилнинг 15 июнида “Ойина”нинг сўнгги – 68-сони нашрдан чиқди. Бироқ унинг қисқа умри давомида бажарган иши асрларга татигулик эди. Беҳбудий ва унинг маслакдошлари ёқиб кетган машъала Туркистон халқига ўз тарихини, нуқсонларини ва салоҳиятини кўрсатувчи кўзгу бўлиб хизмат қилди. Ушбу нашр Ўзбекистон матбуоти тарихида сўз эркинлиги, миллий ғурур ва маърифатпарварликнинг ёрқин намунаси сифатида қолди. Бугунги кунда ҳам “Ойина” кўтарган масалалар – таълим сифати, тил софлиги ва танқидий фикрлашнинг аҳамияти ўз долзарблигини йўқотгани йўқ.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА