Tarix kitoblarini varaqlaganda beixtiyor o‘tmishimizning turfa sahifalariga duch kelamiz. Ammo tarixning achchiq kinoyasi shundaki, o‘z ona tuprog‘imizdan topilgan va muzeylarimizda saqlanayotgan, yoxud hali kashf etilishini kutayotgan ulkan boyliklar – millatimiz dafinalari haqida tasavvurimiz g‘ira-shira.
O‘zbekiston tuprog‘i asrlar davomida shunchaki siyosiy kurashlar maydoni emas, balki sivilizatsiyalar chorrahasi, ulkan madaniyatlar beshigi bo‘lgan. Bugungi kunda qadimshunoslik fani oldida turgan eng og‘riqli va dolzarb masala ham aynan shu – o‘z uyimizdagi xazinalarni tanish, o‘rganish va asrab qolishdir.
Surxondaryoning quyoshli kengliklari bag‘rida, hozirgi Sho‘rchi tumanidan uncha uzoq bo‘lmagan masofada qad rostlagan Dalvarzintepa shahar xarobalari Kushonlar davrining hashamatidan guvohlik beradi. 1972 yilda O‘zbekiston san’atshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan bu yerda amalga oshirilgan qazishma ishlari nafaqat o‘zbek, balki jahon arxeologiyasi tarixida olamshumul voqeaga aylangan edi. Shaharning badavlat fuqarolaridan biriga tegishli bo‘lgan uy xarobalaridan og‘irligi salkam 36 kilogrammni tashkil etuvchi noyob oltin xazina topildi. Yarim metr chuqurlikdagi sopol ko‘zacha ichiga yashirilgan 115 dona oltin buyum – yombilar, bilaguzuklar va turli taqinchoqlar, ehtimol, o‘z davrining mohir zargariga tegishli bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Bu shunchaki qimmatbaho metall uyumi emas, balki tarixning o‘qilmagan sahifasidir; chunki topilgan to‘g‘ri burchak shaklidagi 21 ta yombining 10 tasida qadimgi kxaroshti yozuvi bitilgan bo‘lib, ular milodiy I asrga oid muhim ma’lumotlarni tashiydi. Bu xazina bilan birga topilgan fil suyagidan yasalgan dunyodagi eng qadimiy shaxmat donalari esa o‘lkamizning aqliy salohiyati va madaniy aloqalari naqadar chuqur ildizga ega ekanini ko‘rsatadi.
Agar janubdan poytaxt viloyati tomon nazar tashlasak, tog‘lar bag‘rida yashiringan tarixning yana bir qatlamiga duch kelamiz. Bo‘stonliq tumanidagi Burchmulla va Sijjak qishloqlari atrofi turli davrlarda yaratilgan madaniy meros namunalariga boyligi bilan ajralib turadi. Garchi 1955 yilda topilgan “Burchmulla xazinasi” hajm jihatidan kamtarona bo‘lib, bronza davriga oid bir nechta qurol-aslahalarni o‘z ichiga olsa-da, 1965 yilda Sijjak qishlog‘i yaqinidagi Ko‘kyong‘oq mavzesidan cho‘pon Q.Ermatov tomonidan topilgan xazina o‘zining badiiy qiymati bilan kishini hayratga soladi. Ushbu xazina tarkibidagi kumush bilaguzuklarning ikki uchi ilon boshi ko‘rinishida ishlangani, sirtidagi geometrik naqshlar va so‘g‘d yozuvlari milodiy XI asrda bu hududda yashagan aholining yuksak zargarlik madaniyatidan darak beradi. Bu topilmalar Toshkent vohasining tog‘li hududlarida ham hayot qaynagani, savdo va hunarmandchilik rivojlanganini isbotlovchi dalillardir.
Numizmatika, ya’ni tangashunoslik nuqtai nazaridan qaraganda, O‘zbekiston hududi haqiqiy “moziy g‘aznasi” hisoblanadi. Angren yaqinidagi Dukent, qadimiy Ko‘hisim, Oqota va Qanqa shahar xarobalaridan topilgan mis va kumush tangalar xazinalari hududning iqtisodiy qudrati haqida so‘zlaydi. Xususan, Chirchiq daryosi bo‘yidagi Xonobodtepadan topilgan xazina tarkibidagi Choch hokimi Tarnabcha, Ustrushona hokimi Satachuriy II va So‘g‘d ixshidi Turgar nomi zikr etilgan tangalar VIII asrdagi siyosiy jarayonlar, davlatchilik asoslari va o‘zaro aloqalarni tiklashda bebaho manba bo‘ladi. Bu tangalar shunchaki to‘lov vositasi emas, balki o‘z davrining siyosiy “deklaratsiyasi”, hukmdorlarning o‘z qudratini namoyish etish usuli bo‘lgan.
Afsuski, ona zaminimizdan topilgan durdonalarning hammasi ham bugun o‘zimizda saqlanmoqda, deb ayta olmaymiz. Imperiyalar va mustamlakachilik davri siyosati natijasida ko‘plab noyob topilmalar markaziy muzeylarga tashib ketilgan. Misol uchun, 1894 yilda Namangan viloyatining Xok qishlog‘idan topilgan, miloddan avvalgi II mingyillikka oid “Xok xazinasi” tarkibidagi sigir sog‘ayotgan ayol tasviri tushirilgan to‘g‘nog‘ich Farg‘ona vodiysining qadimgi chorvadorlik madaniyatining noyob namunasi hisoblanadi. Xuddi shunday, Samarqandning Chelak shahar xarobasidan topilgan, sosoniylar shahanshohi Pero‘z va eftaliy zodagonlari tasvirlangan kumush idishlar ham milodiy VI – VII asrlar So‘g‘d madaniyatining yuksak namunalaridir. Bugungi kunda ushbu ikki xazina ham Sankt-Peterburgdagi Ermitaj muzeyining ko‘rki bo‘lib turibdi. Bu faktlar bizga tarixiy merosning taqdiri naqadar murakkab kechganini va uni o‘rganishda xalqaro hamkorlik zarurligini eslatadi.
Xazinalar taqdiri haqida so‘z ketganda, yo‘qotilgan boyliklarning alami hammasidan o‘tkirroq seziladi. XX asr boshlarida Buxoro amirligi qulatilgach, Turkiston fronti qo‘mondoni Mixail Frunze tomonidan amirlik xazinasi – o‘sha davrda jahondagi eng yirik xazinalardan biri – ikkita eshelonda Moskvaga jo‘natilgani tarixning eng qora sahifalaridan biridir. 28 ta vagonga yuklangan bu oltin va qimmatbaho toshlar iqtisodiy tanazzulga yuz tutgan sovet Rossiyasini qutqarish uchun sarflanib ketdi. Tarixning turli davrlaridagi bunday keskin burilishlar natijasida ajdodlarimiz yaratgan moddiy boyliklar dunyo bo‘ylab sochilib ketgan; hatto Yaponiyaning qadimiy poytaxti Naradagi ibodatxona xazinasida VIII asrda Samarqand va Toshkentda yasalgan noyob buyumlarning saqlanishi buning isbotidir.
Biroq moziyga qarab faqat afsus chekish bilan ish bitmaydi. Eng muhimi – bugun qo‘limizda bor imkoniyatlar va tuproq ostida o‘z kashfiyotchilarini kutib yotgan boyliklardir. Mustaqillikning dastlabki choragida turli sabablar bilan arxeologiya sohasi biroz e’tibordan chetda qolgan bo‘lsa-da, aslida O‘zbekiston tuprog‘i hali ochilmagan “Oltin vodiy” bo‘lib qolmoqda. Yuqorida tilga olingan xazinalar – dengizdan tomchi, xolos. Tarixiy adolatni tiklash, yo‘qotilgan xotirani qaytarish va boy madaniy merosni kelajak avlodga yetkazish uchun arxeologik tadqiqotlarni jonlantirish, topilgan har bir osori-atiqani ilmiy muomalaga kiritish va ularni keng jamoatchilikka, xususan, yoshlarga tanitish hayotiy zaruratdir. Zero, haqiqiy xazina – bu sandiqlardagi oltin emas, balki o‘zligini tanigan va tarixini qadrlaydigan millatning xotirasidir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA