Өзбекстан Республикасының Президенті Шавкат Мирзиёев 9 тамыз күні Астана қаласында Орталық Азия елдері басшыларының алтыншы Консультативтік кездесуіне қатысты.

Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың төрағалығында өткен шараға Қырғыз Республикасының Президенті Садыр Жапаров, Тәжікстан Республикасының Президенті Эмомали Рахмон, Түркіменстан Президенті Сердар Бердімұхамедов, сондай-ақ құрметті меймандар ретінде Әзірбайжан Республикасының Президенті Ильхам Әлиев пен БҰҰ-ның Орталық Азия үшін превентивтік дипломатия жөніндегі аймақтық орталығының басшысы Каха Имнадзе де қатысты.

Күн тәртібіне сәйкес аймақтағы көпжақты ынтымақтастықты одан әрі кеңейту, оның ішінде саяси диалогты дамыту, сауда, инвестиция, көлік, энергетика, ауыл шаруашылығы және экология салаларында бірлескен бағдарламалар мен жобаларды ілгерілету, мәдени-гуманитарлық алмасуды жандандыру, сондай-ақ заманауи қауіп-қауіптерге қарсы іс-қимыл мәселелері талқыланды.

Өзбекстан басшысы өз сөзінде аймақтағы бірлік пен ынтымақты нығайтуға, көпжақты ынтымақтастықты кеңейтуге бағытталған жалпы күш-жігерді жоғары бағалады.

– Біздің ашық әрі тиімді диалогтарымыз, алға қойған маңызды бастамаларымыз, қолға алынған көпжақты жобалар мен бағдарламалар, көптеген бірлескен іс-шаралар және басқа да осындай іс-шаралар өңірдің келбеті мен имиджін түбегейлі өзгертті, – деді Шавкат Мирзиёев.

Аймақ елдері тиімді ынтымақтастық арқылы маңызды мәселелерді шеше бастағаны айтылды. Өзара сауда, инвестиция, жүк тасымалдау көлемі, азаматтардың сапарлары бірнеше есе өсті. Шет мемлекеттердің аймаққа деген қызығушылығы айтарлықтай артты, оған «Орталық Азия плюс» форматындағы түрлі кездесулер дәлел.

– Бүгінде аймақтық бірегейлікті қалыптастыру үдерісі басталды деп сеніммен айта аламыз, – деді Өзбекстан Президенті.

Мемлекет басшысы әріптестерінің өңірлік ынтымақтастық тетіктері мен институттарын іске қосуға қатысты ұсыныстарын, оның ішінде ұлттық координаторлар, салалық министрліктер мен ведомство өкілдерінің кездесулерін қолдады. Қазіргі кезеңде қабылданған шешімдерді жүзеге асыру және бірлескен жобаларды ілгерілету үшін тиімді құралдар қажет екенін баса айтты.

– Өңірлік интеграцияны тереңдету және ұзақ мерзімді серіктестіктің күн тәртібін байыту мақсатында Консультативтік кездесу форматын одан әрі жетілдіру мәселелерін бірлесіп қарастыратын уақыт жетті, – деді Өзбекстан басшысы.

Осы мәселелер бойынша тұжырымдамалық ұсыныстар әзірлеу мақсатында Орталық Азия сарапшылар форумының келесі отырысын Өзбекстанда өткізу ұсынылды.

Өзбекстан Президенті әлемдегі қазіргі жағдайға тоқтала отырып, геосаяси орналасуына байланысты Орталық Азия жаһандық сенім дағдарысы мен қақтығыстардың шиеленісуінің барлық жағымсыз салдарын бастан кешіріп жатқанын атап өтті.

Дәстүрлі сауда және көлік тізбегі бұзылды, аймақтық елдер санкциялық саясаттың тұтқынына айналды, логистикалық шығындар айтарлықтай өсті, инфляциялық қысым күшейді, әлемдік капитал нарығындағы мүмкіндіктер тарылып, протекционизм күшейіп, жаңа кедергілер пайда болуда.

Сонымен қатар, Ауғанстандағы жағдайды дамытуға қатысты мәселелер халықаралық күн тәртібінде екінші деңгейге түсті.

Орталық Азия елдерінің дамуы көп жағдайда бірлескен күш-жігерге, тығыз ынтымақтастыққа және шешімді шаралар қабылдауға және аймақтың мүдделерін бірлесіп ілгерілетуге дайын болуға байланысты. Осыған орай стратегиялық құжат – өңірлік қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету тұжырымдамасын әзірлеу ұсынылды.

Жаһандық үдерістердің Орталық Азияның тұрақты дамуына әсерін талдау негізінде Өзбекстан Президенті аймақтағы практикалық ынтымақтастықтың бірқатар басым бағыттарын белгіледі.

Ең алдымен, ұзақ мерзімді экономикалық әріптестікті дамытудың жаңа драйверлері мен үлгілерінің қажеттілігі айтылды.

–Елдеріміз табиғи сауда серіктестері, ұлттық экономикаларымыз бір-бірін толықтырады, – деді Шавкат Мирзиёев.

Сонымен қатар, бүгінде елдеріміздің жалпы тауар айналымындағы аймақтық тауар айналымының үлесі шамалы. Аймақта толыққанды еркін сауда аймағын қалыптастыруға кедергілер әлі де бар.

Сараптамаға сәйкес, алғашқы шараларды жүзеге асыру алдағы бес жылда өзара сауда көлемін екі есеге арттыруға мүмкіндік беретіні атап өтілді.

Тарифтік және нотариаттық кедергілерді жою, сәйкестік сертификаттарын өзара тану және нормативтік құқықтық актілерді стандарттау, кедендік операциялар мен фитосанитарлық рәсімдерді цифрландыру, мемлекеттік сатып алуды пайдалануды өзара жеңілдету мүмкіндіктерін қарастыру солар қатарында.

Бірыңғай аймақтық нарықты қалыптастыру ұзақ мерзімді стратегиялық мақсат болуы керек.

Мемлекет басшысы осы мәселелердің барлығын қарау үшін Премьер-Министрдің орынбасарлары деңгейінде Экономикалық кеңестің отырыстарын тұрақты түрде өткізуді ұсынды.

Өзбекстан келесі жылы осы кездесудің біріншісін өткізуге және оның аясында Аймақтық форум мен желілік конференцияларды, өнеркәсіптік әлеует көрме-жәрмеңкесін және Орталық Азия іскерлік ынтымақтастығы апталығын ұйымдастыруға дайын.

Өнеркәсіптік кооперацияны ілгерілетуге ерекше көңіл бөлінді. Бұл тұрғыда сәтті мысалдар бар. Атап айтқанда, трансшекаралық ынтымақтастықтың арнайы бағыттары, заманауи автокөліктер, тұрмыстық электроника, фармацевтикалық өндіріс жобалары, ауыл шаруашылығы және тоқыма кластерлері, логистикалық орталықтар мен инфрақұрылым нысандары бар.

– Күштерді біріктіру, қосымша құнның қысқа тізбегін құру, жетекші халықаралық компаниялардан инвестиция мен технологияларды тарту, ынтымақтастықтың жаңа түрлерін енгізу арқылы біз өңірді индустрияландырудың бірыңғай картасын қалыптастыруға қол жеткізе аламыз, – деді Мемлекет басшысы.

Осыған орай, министрлер деңгейінде Кеңес құрып, бағдарламалық құжат дайындау ұсынылды.

Сондай-ақ Орталық Азия инвестициялық кеңесі, Инновациялық даму банкін құру, бірлескен инвестициялық форумдарды тұрақты түрде өткізу келешегі зор екені айтылды.

Ынтымақтастықтың тағы бір басым бағыты ретінде өңірлік көлік-коммуникация желісін дамыту екені сөз болды. Аймақтың географиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, сыртқы сауданың жүк тасымалдау шығындарының үлесі тауарлардың түпкілікті құнының 50 пайызға жететіні, бұл әлемдік орташа көрсеткіштен төрт-бес есе жоғары екендігіне назар аударылды.

Осыған байланысты келісілген тарифтік саясатты қалыптастыру және іске асыру, ұлттық тасымалдаушыларды қолдау үшін жеңілдіктер мен преференцияларды қолдану, көлік желісі мен инфрақұрылымын жаңғырту, шекаралық пункттердің өткізу қабілетін арттыру, көлік секторын цифрландыру мәселесі жүйелі көзқарасты талап етеді.

Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша жұмысты үйлестіру қажет екені баса айтылды. БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы сарапшыларының есептеулері бойынша Орталық Азия елдері негізгі азық-түлік өнімдеріне деген қажеттіліктерін қанағаттандырып қана қоймай, халықаралық нарықта беделді орын ала алады.

Ол үшін ауыл шаруашылығына өндіріс пен суды үнемдеудің инновациялық технологияларын енгізу, өнімділікті арттыру, терең өңдеуді дамыту, асыл тұқымды мал шаруашылығы саласындағы ғылыми жұмыстарды күшейту, кластерлік және «ақылды» фермер қожалығын құру маңыздылығы айтылды.

Осы саладағы өңірлік стратегияны әзірлеу мақсатында ағымдағы жылдың қыркүйек айында Ташкент қаласында өтетін Теңізге шыға алмайтын елдердің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық форум аясында өңірлік ауыл шаруашылығы министрлерінің кездесуін өткізу ұсынылды.

Мемлекет басшысы климаттың өзгеруі проблемаларына ерекше назар аударды. Температура көтерілуі, мұздықтардың еруі, су тасқыны, құрғақшылық, шаңды дауылдар және басқа да көптеген табиғи құбылыстар ауыр зиян келтіруді жалғастыруда.

– Биылғы жылдың қараша айында Әзірбайжанда өтетін Климат саммиті кезінде елдеріміз бір ұстаныммен шығуы мүмкін. Осы ретте сөз халықаралық қауымдастық, қорлар мен донорлық ұйымдар назарын осы өткір проблемалар, соның ішінде Арал трагедиясына шешім табуға назар аударту үшін аймақтағы экологиялық жағдай туралы бірлескен презентация өткізу жайлы болып отыр, - деді Шавкат Мирзиёев.

Сондай-ақ, Орталық Азияның тұрақты дамуының кешенді бағдарламасын және Трансшекаралық өзендердің су ресурстарын тиімді пайдаланудың өңірлік стратегиясын әзірлеу және қабылдау ұсынылды.

Энергетика саласындағы ынтымақтастық аймақ елдері арасындағы қарым-қатнастың негізгі бағыты ретінде аталды. Бүгінгі таңда өңірлік ауқымда электр энергиясын өндіруді ұлғайту және оны үшінші елдерге экспорттау үшін бірқатар стратегиялық жобалар әзірленуде. 

Сонымен қатар, атом энергетикасын дамыту, көмірсутекті жеткізуді арттыру жоспарыда бар.

Өзбекстан Президенті аймақ елдері парламенттері арасындағы тиімді алмасудың дамуын жоғары бағалап, оны толық қолдайтынын білдірді. Осы орайда кезекті Парламентаралық форумды келесі айда Хиуа қаласында өткізуді ұсынды.

Гуманитарлық саладағы ынтымақтастық мәселелеріне тоқталған Мемлекет басшысы «Мәдени-тарихи мұраның ортақтығын ескере отырып, халықтарымыздың аймақтың болашағы үшін өзектілігі, бірлігі, ортақ жауапкершілікті түсінуді нығайтуға үлкен көңіл бөлу қажет» деп атап өтті. 

«Орталық Азияның тарихы мен мәдениеті: Біртұтас өткен мен ортақ болашақ» халықаралық медиа-платформасын дереу іске қосу осы тұрғыдағы маңызды қадам болмақ.

Аймақ халықтарының өзара түсіністігі мен ынтымағын одан әрі нығайту мақсатында аймақтық бірегейлікті қалыптастырудың практикалық аспектілеріне арналған ғылыми форум өткізу ұсынылды.

Инновациялық идеялар мен жобалардың аймақтық байқауын тұрақты түрде өткізу «Орталық Азия жастарының күн тәртібі – 2030» бағдарламасын ілгерілетуге және жас ұрпақты ынтымақтастық бағдарламаларына тартуға қызмет ететіні айтылды.

Өзбекстан Президенті білім саласындағы ынтымақтастықты дамыту бойынша бірқатар бастамалар көтерді. Орталық Азияның білім беру және академиялық алмасу бағдарламасын қабылдаудың және жетекші жоғары оқу орындарының дипломдарын өзара тану, өзара келісімдер негізінде дарынды студенттерге шәкіртақы бөлу туралы келісімді әзірлеудің маңыздылығы атап өтілді.

Осы мәселелерді жан-жақты талқылау үшін қазан айында Ташкент қаласында бірінші Орталық Азия білім форумын өткізу жоспарланған.

Туризм секторы аймақтық серіктестіктің жаңа драйвері ретінде анықталды. Туристік алмасуды кеңейту мақсатында ұлттық D-карталарды өзара тану мәселесін пысықтау және «бірегей түр – тұтас аймақ» қағидаты бойынша бұқаралық туристік өнімдерді жасау ұсынылды.

Сөзінің соңында Мемлекет басшысы 2040 жылға дейінгі өңірлік ынтымақтастықты дамыту тұжырымдамасын қабылдауды қолдап, Орталық Азиядағы стратегиялық әріптестік пен ынтымақтастық туралы көпжақты келісімді дайындауды ұсынды.

Өзбекстан басшысы бұл кездесудің тиімді нәтижелері Орталық Азиядағы достық пен тату көршілік қарым-қатынастарды одан әрі нығайтуға, аймақ халықтарының игілігі үшін іс жүзіндегі ынтымақтастықты кеңейтуге қызмет ететініне сенім білдірді.

Мемлекет басшысы Орталық Азия елдерінің басшыларын келесі жылы өтетін жетінші саммитке қатысу үшін Өзбекстанға шақырды.