XXI asrda inson hayotidagi eng katta o‘zgarishlardan biri – bu axborot muhiti va uning shaxsiy qarorlar, salomatlik, ta’lim, fikrlash va siyosiy jarayonlarga bevosita ta’sir qilayotganidir. Internet va ijtimoiy tarmoqlar insonni axborot iste’molchisidan tashqari, uning tarqatuvchisi va shakllantiruvchisiga ham aylantirdi. Shu sharoitda mediasavodxonlik – shaxsiy va jamoaviy xavfsizlikning asosiy omili sifatida ko‘rila boshlandi.

Axborot hujumlari davri: inson ongini himoya qilish vositasi 

Bugungi axborot maydonida raqobat faqat mahsulot yoki g‘oyalar orasida emas, balki inson ongi uchun kechmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda tarqaluvchi ma’lumotlarning muayyan qismi: maqsadli manipulyatsiya, soxta targ‘ibot, feyk yoki yarim-feyk kontent, botlar tomonidan tarqatiladigan “ommaviy fikr” illyuziyasi, shaxsiy ma’lumotlarga tahdid soluvchi aldov sxemalari ko‘rinishida uchraydi.

Mediasavodxonlik insonga har bir axborotni tanlash, tekshirish, manbani baholash va manipulyatsiyani tushunish qobiliyatini taqdim etadi. Bu esa siyosiy, iqtisodiy va kundalik qarorlarda xato qilish ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi.

Shu ma’noda mediasavodxonlik – inson ongining immunitetidir.

Feyklarning evolyutsiyasi: oddiy yolg‘ondan intellektual aldashgacha

Ilgarigi feyklar oddiy edi: noto‘g‘ri ma’lumot, soxta raqam, to‘qima voqea. Bugun esa ularning shakli ancha murakkab: fotomontaj va dipfeyklar, soxta ekspertlar chiqishlari, chuqur tahlil kabi ko‘rsatilgan manipulyativ materiallar, botlar orqali ommaviy fikr simulyatsiyasi, emotsiyaga ta’sir qiladigan psixologik texnologiyalar.

Eng xavfli jihati – bunday feyklar faqat kam bilimli insonni emas, balki yuqori malakali, faol foydalanuvchilarni ham chalg‘ita olishida. Mediasavodxonlik insonni avval emotsional reaksiyani to‘xtatib, aqliy tahlil rejimiga o‘tishga o‘rgatadi.

Ijtimoiy barqarorlik va milliy xavfsizlik uchun ahamiyati

Axborot muhiti beqaror bo‘lgan joyda siyosiy va ijtimoiy barqarorlik ham xavf ostida bo‘ladi. Misollar ko‘p: noto‘g‘ri talqin qilingan iqtisodiy raqamlar xalq orasida haddan tashqari xavotir uyg‘otishi, ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan soxta xabarlar asossiz noroziliklar keltirib chiqarishi, radikal g‘oyalar va soxta targ‘ibot yoshlarni chalg‘itishi, sog‘liqni saqlash bo‘yicha feyk ma’lumotlar zararli oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Shuning uchun ko‘plab mamlakatlarda mediasavodxonlik milliy xavfsizlik strategiyasining ajralmas qismiga aylangan.

Ongli qaror qabul qilish va hayot sifatini yaxshilash

Axborot insonning har bir qarorini shakllantiradi. Mediasavodxon fuqaro: soxta “muolaja” va xatarli diyetalarga ishonmaydi, moliyaviy piramidalar qurboniga aylanmaydi, internet firibgarlarining qopqoniga tushmaydi, iqtisodiy va siyosiy jarayonlar bo‘yicha manipulyatsiyaga berilmaydi, reklama va PR ortidagi maqsadni anglaydi.

Shu tarzda mediasavodxonlik insonning kundalik hayotini xavfsiz, boshqariladigan va ongli qiladi.

Yoshlar va bolalarni himoya qilish: raqamli asrdagi eng katta ehtiyoj

Internetdagi kontent bolalar psixologiyasiga bevosita ta’sir qiladi. Ularni: kiberbulling, agressiya va zo‘ravonlik videolari, o‘z joniga qasd targ‘iboti, xatarli o‘yinlar, diniy va siyosiy radikal kontent tobora ko‘proq qurolga aylanib bormoqda. Bolalar mediasavod emas, demak ularni himoya qilish uchun ota-onalar mediasavodxon bo‘lishi shart. Bu axborot muhitini to‘g‘ri boshqarishga, xavfni oldindan anglashga yordam beradi.

Kibergigiyena va shaxsiy ma’lumotlarni muhofaza qilish

Inson internetda qoldirgan har bir iz – uning raqamli portreti. Ushbu ma’lumotdan: firibgarlar, xakerlar, target reklama tizimlari, siyosiy texnologiyalar, avtomatlashgan kontent platformalari foydalanishi mumkin.

Mediasavodxonlik: shaxsiy ma’lumot muhofazasi, xavfli sayt va botlarni tanish, parol madaniyati, aldov sxemalarini ajratish kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi.

Axborot madaniyati: jamoat fikrida mas’uliyat va halol muloqot

Media – bu faqat xabar emas, balki madaniyat va jamoaviy muloqot maydoni. Mediasavod inson: tanqidiy fikrlaydi, turli nuqtai nazarga hurmat bilan yondashadi, noaniq ma’lumotni tarqatmasdan avval tekshiradi, axborotning jamiyatga ta’siri haqida o‘ylab, mas’uliyatli tarzda muloqot qiladi. Bu jamiyatda barqaror, xolis va sog‘lom axborot muhitini yaratadi.

 Xulosa: Mediasavodxonlik — zamonaviy inson uchun hayotiy zarurat

Mediasavodxonlik bugun: inson ongini himoya qilish vositasi, feyklardan muhofaza,  bolalar xavfsizligi, raqamli gigiyena, ongli qaror mexanizmlari, ijtimoiy barqarorlik kafolati, demokratik jarayonlarda ongli ishtirok sifatida o‘zini namoyon qilmoqda.

Axborot tezligi inson idrokidan yuqori bo‘lgan bir davrda mediasavodxonlik – bu bilim emas, hayot kechirish qobiliyati, insonning shaxsiy xavfsizligi va mustaqil fikrining asosiy tayanchidir.

Umidjon Qurbonov, O‘zA