Тезкор технологик тараққиёт ва глобал муаммолар даврида ижодкорлик ва инновация таълим тизимининг ажралмас қисмига айланиб бормоқда. Бу сифатлар шунчаки фойдали кўникмалар эмас, балки болаларнинг танқидий фикрлаши, тез мослашиши ва муаммоларни самарали ҳал эта олишига хизмат қилувчи муҳим ҳаётий воситалардир. Айниқса, мактабгача таълим босқичида ижодкорликни ривожлантириш болаларда умр бўйи давом этадиган ўрганиш, қизиқувчанлик ва ўзига ишонч учун мустаҳкам пойдевор яратади.

Ижодкорлик — бу янги ва оригинал ғояларни яратиш жараёни бўлса, инновация ушбу ғояларни амалиётга татбиқ этиш. Уларнинг уйғунлиги педагогларни анъанавий ёндашувларни қайта кўриб чиқишга, замонавий, қизиқарли ва самарали таълим усулларини жорий этишга ундайди. Ўқитувчи ижодкор бўлса, у эскирган қолипларни бузади, янгича фикрлайди ва болалар учун мазмунли ҳамда жонли ўқув муҳитини яратади. Айниқса, мактабгача таълимда ижодкорликни қўллаб-қувватлаш нафақат когнитив ва эмоционал ривожланишни, балки муаммо ечиш ва жамоада ишлаш кўникмаларини ҳам шакллантиради.

Болаларда ижодий фикрлашни ривожлантириш учун, аввало, ижодий жараён босқичларини тушуниш муҳим. Улар қуйидагилардан иборат:
• Тайёргарлик — мавзу ёки муаммони чуқур ўрганиш, ахборот тўплаш;
• Инкубация — вазифадан вақтинча чекиниб, онг ости фикрлашига имконият бериш;
• Инсайт (илҳом) — кутилмаган “аҳа” лаҳзаси, янги ғоя пайдо бўлиши;
• Текшириш — ғояни баҳолаш, такомиллаштириш ва таҳлил қилиш.

Психолог Каролин Грегуар таъкидлаганидек, ижодий жараён ҳар доим ҳам тўғри чизиқли бўлмайди — у айланма ёки зигзаг шаклида кечиши мумкин. Баъзан болалар қайта тайёргарлик босқичига қайтиб, қўшимча билим ва ресурсларга эҳтиёж сезадилар. В.П.Глэвеану шундай дейди: “Ижодий жараён онг остидаги инкубация лаҳзалари, тасодифий кашфиётлар, йўқотиш ва қайта топишлар билан белгиланади.” Ушбу жараённи тушуниш педагогларга болаларни ноаниқлик даврида қўллаб-қувватлаш, уларни сабр-тоқатли ва ўз устида фикрлай оладиган шахс сифатида тарбиялашга ёрдам беради.

Мен фаолият юритаётган мактабгача таълим гуруҳида ижодкорлик ривожланадиган муҳит яратишга интиламан. Бунда нафақат болаларнинг ақлий, балки ҳиссий, сезги ва тасаввур оламини ҳам ишга соламан. Мусиқа, тасвирий санъат ва ҳаракатли машғулотлар болаларнинг ўзини эркин ифода этиши ва ноодатий фикрлаши учун катта имконият яратади. Масалан, машғулотлар давомида сокин классик мусиқа қўллаш хотиржам ва илҳомлантирувчи муҳит ҳосил қилади. Синфдаги ранг-баранг безаклар ва чиройли тасвирлар эса болаларда янги ғоялар ва саволлар уйғотади. Ўйинлар ва мусобақалар болаларни ҳамкорликка, тажриба қилиш ва ижодий таваккалчиликка ундайди.

Энг муҳими, ҳар бир боланинг ўзига хос ички олами борлигини тан олишдир. Агар педагог болаларнинг қизиқишлари, характери ва кучли томонларини инобатга олган ҳолда ишласа, ижод ва инновация учун кенг имкониятлар очилади. Мен ишлаб чиққан энг самарали ижодий машғулотлардан бири — “Сезгилар орқали ҳикоялаш” деб номланади. Унда қисқа, такрорланувчи ҳаракатларга бой интерактив ҳикоя танланади ва у кўриш, эшитиш, ҳаракат ва ҳис қилиш орқали жонлантирилади. Бу усул нутқ ривожи билан бирга болаларнинг ижодий фикрлаши ва ўзига ишончини мустаҳкамлайди.

Болаларда ижодкорликни ривожлантириш учун педагогнинг ўзи ҳам ижодкор бўлиши зарур. Ўқитувчилар доимий равишда малака ошириши, китоблар ўқиши, семинар ва тренингларда иштирок этиши, янги методларни синаб кўриши лозим. Ҳар қандай фан машғулотига санъат, мусиқа ёки драма элементларини қўшиш таълим жараёнини янада жонли ва қизиқарли қилади. Ҳатто синф безагини ўзгартириш ёки лойиҳа асосида ишлаш ҳам болаларнинг фаоллиги ва инновацион фикрлашига катта таъсир кўрсатади.

Ижодкорлик ва инновацияни ривожлантириш болаларда қуйидаги муҳим ҳаётий кўникмаларни шакллантиради: тез ўзгарувчан дунёга мослашиш, ўрганишга бўлган қизиқиш, танқидий фикрлаш, муаммоларни самарали ҳал қилиш, ўз ғояларини ишонч билан ифода этиш, ҳамкорлик ва мулоқот. Эрта ёшдан инновацион фикрлашни қўллаб-қувватлаш болаларни хатодан қўрқмасликка, мустақил фикрлашга ва ҳар бир қийинчиликни имконият сифатида кўра олишга ўргатади. Бу сифатлар нафақат академик муваффақият, балки етакчилик, тадбиркорлик ва шахсий ривож учун ҳам муҳимдир.

Ижодкорлик ва инновацияни ривожлантириш — бу ҳашамат эмас, балки заруратдир. Педагог сифатида биз тасаввур эркин бўлган, янгилик қадрланадиган таълим муҳитини ярата оламиз. Болаларни ижодий жараёнда қўллаб-қувватлаб, турли методлардан фойдаланган ҳолда ва ўзимиз ҳам қизиқувчан бўлиб, келажакнинг фикрловчи, муаммоларни ҳал қила оладиган ва яратувчи шахсларини тарбиялаймиз.

Юртимизда Президентимиз Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида таълим тизимини тубдан янгилаш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Сўнгги йилларда мактаб ва мактабгача таълим муассасалари сони оширилиб, янги боғчалар қурилди ва мавжудлари реконструкция қилинди. Таълим жараёнига замонавий дарсликлар, рақамли технологиялар, STEAM ва ўйин асосидаги методлар жорий этилмоқда.

Шунингдек, педагоглар учун малака ошириш ва қайта тайёрлаш тизими такомиллаштирилиб, уларнинг ижодий ва инновацион фаолиятини қўллаб-қувватлашга катта эътибор қаратилмоқда. Ушбу ислоҳотлар натижасида болаларнинг билим олиш сифати ошиб, уларнинг ижодий фикрлаши, мустақиллиги ва ижтимоий фаоллиги ривожланмоқда. Буларнинг барчаси соғлом, билимли ва рақобатбардош ёш авлодни тарбиялашга хизмат қилмоқда.

Машҳур педагог Мария Монтессори шундай деган: “Бола ўз онгини атроф-муҳит орқали яратади.” Келинг, педагоглар сифатида шу муҳитни — ҳайрат, мақсад ва ижодкорлик билан тўлдирайлик.

Дилноза Қултураева,

Мактабгача таълим мутахассиси.

ЎзА