Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2020 yil yakunida O‘zbekiston korrupsiyaga qarshi kurashish uchun 2,1 milliard so‘m miqdorida investitsiyalarni yo‘naltirgan. Bu mablag‘larning katta qismi davlat xizmatchilari va jamoatchilik sektori o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirishga, shaffoflikni oshirishga va raqamli tizimlarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
Shuningdek, 2020 yilning o‘zida korrupsiya bilan bog‘liq 4 mingga yaqin jinoyat ishlari ko‘rib chiqilgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich 2019 yildan 12 foizga yuqoriroq. Shunday bo‘lsa-da, O‘zbekistonda korrupsiyaning oldini olish uchun barcha davlat tizimlarida jiddiy va kompleks islohotlarni amalga oshirish talab etiladi. Shu bilan birga, davlatning korrupsiyaga qarshi siyosati hamon ko‘plab sohalarda zaif ekanligi sezilmoqda. Biroq bunday islohotlar davom ettirilsa, zarur tizimlar yaratilsa, korrupsiyaning o‘sishiga to‘siq qo‘yish mumkin. O‘zbekistonni yanada rivojlantirish va xalqaro miqyosda muvaffaqiyatga erishish uchun korrupsiyaga qarshi kurashishda yanada kengroq tizimli yondashuv zarur.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev joriy yilning 5 mart kuni Korrupsiyaga qarshi kurashish milliy kengashi yig‘ilishida korrupsiyaning islohotlar jarayonidagi jiddiy muammolardan biri ekanligini ta’kidlab, so‘nggi yillarda qabul qilingan qonunlar va yangi tizimlar haqida so‘z yuritdi. Shu jumladan, parlament palatalarida mas’ul qo‘mitalar tashkil etilgani, Milliy kengash va Korrupsiyaga qarshi agentlik tashkil etilgani qayd etildi. Jamoatchilik ishtirokini oshirish va ommaviy axborot vositalarining roli muhimligi ta’kidlandi.
Xususan, yer uchastkalarini taqsimlashda idoraviy taqsimotdan auksion tizimga o‘tish kabi choralar korrupsiyaning asosiy sabablarini bartaraf etishga yordam beradi. Korrupsiyaning dolzarb holati O‘zbekistonda korrupsiya, ayniqsa, sog‘liqni saqlash, ta’lim va davlat xizmatlari sohasida keng tarqalgan. “Transparency International”ning 2024 yilgi Korrupsiyani qabul qilish indeksi (CPI) bo‘yicha O‘zbekiston 180 davlat ichida 121-o‘rinni egallagan. Bu 33 ball bilan 2023 yilga nisbatan pasayishni ko‘rsatadi. Shu bilan birga, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalari korrupsiyaning eng yuqori darajasiga ega ekanligi qayd etilgan.
2020 yilda tashkil etilgan Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi davlat siyosatini shakllantirish va amalga oshirishda mas’uldir. Idoraviy tekshiruvlar olib borish, qarorlarni to‘xtatish yoki bekor qilish to‘g‘risida bildirishnomalar taqdim etish va shaffoflikni ta’minlash Agentlik vakolatiga kiradi. Shuningdek, Agentlik Prezidentga hisobot beradi va parlamentga javobgardir.
Oliy Majlisning ikkala palatasida korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha qo‘mitalar tashkil etilgan, ular qonunchilikni nazorat qilish va ishlab chiqishda ishtirok etadi. Milliy korrupsiyaga qarshi kurash kengashi turli manfaatdor tomonlarni birlashtirib, strategiyalarni muhokama qilish va amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi hukumat idoralarining shaffoflik darajasini baholash uchun Ochiqlik indeksini joriy etgan. 2023 yilda bu indeks 2022 yilga nisbatan yaxshilanishni ko‘rsatgan.
Ommaviy axborot vositalari va fuqarolik jamiyatining korrupsiyaga qarshi kurashda ishtiroki rag‘batlantirilmoqda. Xususan, 2024 yilda Yevropa Ittifoqi va Birlashgan Millatlar Tashkiloti bilan hamkorlikda korrupsiya holatlari haqida xabar berishni oshirish bo‘yicha tadbirlar o‘tkazilgan.
2024 yilda hushtak chaluvchilarni himoya qilish bo‘yicha qonun loyihasi ishlab chiqilgan, bu korrupsiya holatlari haqida xabar berishni osonlashtiradi.
Asosiy sabablar bilan kurashish muhim ahamiyat kasb etadi. Misol uchun, yer uchastkalarini taqsimlashda idoraviy taqsimotdan auksion tizimga o‘tish korrupsiyani kamaytirishga yordam berdi. Bu choralar shaffoflikni oshirish va adolatli taqsimotni ta’minlashga qaratilgan. Shuningdek, sog‘liqni saqlash tizimini modernizatsiya qilish, birlamchi tibbiy yordamni transformatsiya qilish va tibbiy buyumlar xarid jarayonlarini shaffof qilish kabi choralar qo‘llanilmoqda. 2023 yilda BMTning Taraqqiyot dasturi (UNDP) bilan hamkorlikda sog‘liqni saqlash sohasida korrupsiyaga qarshi boshqaruv tizimi joriy etilgan. Ta’lim sektorida esa oliy ta’limda korrupsiyaga qarshi kurash uchun 2019-2020 yillarga mo‘ljallangan “Korrupsiyasiz sanoat” loyihasi ishlab chiqilgan.
Xulosa shuki, O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar va tashabbuslar samara bermoqda. Ammo bu jarayon hali yakunlanmagan. Prezident nutqida, korrupsiyaga qarshi kurashishda yangi yo‘nalishlar va usullar belgilandi, ular orasida huquqiy va institutsional islohotlar, shaffoflikni oshirish va jamoatchilik ishtirokini kengaytirish alohida ta’kidlangan. Yangi tizimlar, masalan, Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi va parlament qo‘mitalari korrupsiyaning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
Shu bilan birga, yer taqsimoti va sog‘liqni saqlash, ta’lim sektorlari kabi muhim sohalarda amalga oshirilgan islohotlar korrupsiya omillarini kamaytirishga yordam bermoqda. Biroq bu borada hali to‘liq muvaffaqiyatga erishish uchun mamlakatda yangi va yanada samarali takliflar ishlab chiqilishi zarur. Jumladan, korrupsiyaning oldini olish uchun yanada kuchaytirilgan monitoring tizimlari, shuningdek, davlat xizmatchilari va fuqarolik jamiyati o‘rtasida yanada samarali hamkorlik o‘rnatilishi kerak. Yangi qonunlar va tizimlar samarali ishlashini ta’minlash uchun ularning amaliyotga keng joriy etilishi va nazorat tizimi kuchaytirilishi zarur. Shu tarzda, korrupsiyaga qarshi kurashishda yangi takliflar, masalan, raqamli transformatsiya va jamoatchilikning faol ishtiroki orqali yanada ijobiy natijalarga erishish mumkin. Bu, o‘z navbatida, O‘zbekistonni rivojlantirish va xalqaro miqyosda muvaffaqiyatga erishishga xizmat qiladi.
Dilnoza Abduqodirova,
Fuqarolik ishlari bo‘yicha
Uchtepa tumanlararo sudining sudyasi