Tarix sahifalarida buyuk sarkardalarning g‘alabalari, saltanatlarning yuksalishi va tanazzuli haqida ko‘p yoziladi. Ammo ko‘pincha ulkan tarixiy oqimlar ichida alohida insonlarning, ayniqsa, ilm ahlining fojiali taqdiri e’tibordan chetda qoladi. Bunday unutilgan qissalardan biri Xorazmning buyuk olimi, o‘z davrining zabardast munaqqidi va adibi Shihobuddin Abu Sa’d ibn Imron Xivaqiyning hayoti va uning bebaho kutubxonasi bilan bog‘liq fojiadir. Mashhur tarixchi Shihobuddin Muhammad Nasaviyning “Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti” asari bizga nafaqat harbiy yurishlar, balki o‘sha mudhish davrda ilm-fan va tafakkurning qanday og‘ir zarbaga uchragani haqida ham guvohlik beradi. Xivaqiy qissasi – bu shunchaki bir olimning shaxsiy fojiasi emas, balki bir davrning ma’naviy yo‘qotishi, butun bir madaniyatning o‘tda kuygan sahifasidir.

Shihobuddin Xivaqiy o‘z zamonasining eng yetuk olimlaridan biri bo‘lgan. Nasaviy uni “adab, nahv (grammatika), aruz, notiqlik san’ati, til va tanqid ilmlarida tengsiz” deb ta’riflaydi. U nafaqat nazariyotchi olim, balki Xorazmshohlar saroyida yuksak mavqega ega bo‘lgan davlat arbobi ham edi. Sulton Alouddin Muhammad uning bilimi va zakovatini shunchalik yuqori baholaganki, hatto muhim davlat farmonlari va maktublarini ham unga ko‘rsatmay imzolamagan. Bu esa Xivaqiyning saroydagi nufuzi naqadar baland bo‘lganini, uning fikri Sulton uchun ham muhim sanalganini ko‘rsatadi. Uning Xorazmdagi beshta madrasada mudarrislik qilishi esa, butun bir ilmiy avlodga ustozlik qilganidan dalolat beradi.

Olimning eng katta boyligi – uning nodir kutubxonasi edi. Nasaviyning yozishicha, bu kutubxona shunchalik ulkan bo‘lganki, uning kitoblarini tashish uchun yuzta tuya kerak bo‘lgan. Tasavvur qiling, bugungi kunda ham bunday katta shaxsiy kutubxonani topish amrimahol. Bu kitoblar orasida nafaqat diniy, balki dunyoviy fanlar, adabiyot, tarix, falsafa va boshqa sohalarga oid minglab nodir qo‘lyozmalar bo‘lgani shubhasiz. Bu kutubxona shunchaki kitoblar majmuasi emas, balki Movarounnahrning asrlar davomida to‘plangan tafakkur xazinasi, ilmiy yutuqlarining timsoli edi. Afsuski, tarixning shafqatsiz bo‘ronlari bu bebaho xazinani ham ayab o‘tirmadi.

Mo‘g‘ullar istilosi boshlangach, Shihobuddin Xivaqiy vatanini tark etishga majbur bo‘ladi. U o‘zi bilan bebaho kutubxonasini olib, Xurosonning tinchroq hududlaridan biri – Naso shahriga kelib panoh topadi. Olim bu yerda ham o‘z ilmiy faoliyatini davom ettirishni, shogirdlar tayyorlashni orzu qilgan bo‘lsa, ajab emas. Biroq, dushman qo‘shinlari Nasoga ham yetib keladi. Nasaviyning yurak-ezar tasvirlashicha, shahar aholisi jon holatda himoyaga shaylanar ekan, taqdirning achchiq kinoyasi bilan aynan shu bebaho kitoblar shahar mudofaasi uchun ishlatiladi. Naso aholisi dushman hujumidan saqlanish uchun qal’a devorlarini mustahkamlash maqsadida Xivaqiyning kitoblari solingan qop va sandiqlardan foydalanishadi. Asrlar davomida ko‘z qorachig‘idek asrab-avaylangan, ne-ne allomalarning aql-zakovati singdirilgan qo‘lyozmalar loy va toshlar orasiga ko‘miladi.

Bu voqea – ilm va jaholat o‘rtasidagi azaliy kurashning eng fojiali sahifalaridan biridir. Bir tomonda – insoniyat tafakkurining gultoji bo‘lgan kitoblar, ikkinchi tomonda esa – vayronagarchilik va o‘lim olib kelgan urush. Nasaviyning o‘zi ham ushbu kitoblarning ko‘pini ko‘zdan kechirganini, ammo ulardan faqatgina nomlari yodida qolganini alam bilan eslaydi. Shihobuddin Xivaqiyning o‘zi ham dushmanlar tomonidan asirga olinib, fojiali halok bo‘ladi. U bilan birga nafaqat bir inson, balki butun boshli ilmiy meros, asrlar tafakkurining bir bo‘lagi ham yo‘qlikka yuz tutdi.

Bugun biz Shihobuddin Xivaqiy va uning kutubxonasi taqdirini eslar ekanmiz, ajdodlarimizning ilm-fanga bo‘lgan beqiyos muhabbatini, ayni paytda, urush va vayronkorlik har qanday moddiy boylikdan ham qimmatliroq bo‘lgan ma’naviy xazinalarni qanday ayovsiz yo‘q qilishini chuqurroq anglaymiz. Bu qissa bizga kitobni asrash – millat tafakkurini, uning nodir xazinasini asrash ekanini yana bir bor uqtiradi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA