Аннотация

Мақолада жамоатчилик билан алоқалар фаолиятининг ижтимоий-психологик асослари, паблик рилейшнз атамасининг маъноси, жамоатчилик билан алоқалар тушунчаси, PR фаолиятининг барпо бўлиш механизми ҳамда PR хизматлари орқали инсонларнинг ахборотга бўлган эҳтиёжини қондиришнинг аҳамияти таҳлил этилган.

Таянч сўзлар: Жамоатчилик билан алоқалар,РR, паблик рилейшнз, РR мутахассислар, RACE тизими, медиа-сиёсат, маркетинг стратегияси, оммавий ахборот воситалари ва психология.

Жамоатчилик билан алоқалар яъни PR ташкилот фаолиятини тўғри ва самарали ташкил этишнинг асосий шаклларидан бири ҳисобланади. Зеро, PRфаолияти мақсадли гуруҳларни муайян хатти-ҳаракатларни бажаришга ундаш ёки ишонтириш мақсадида амалга оширилади. Буюк Британиядаги PR соҳаси бўйича энг йирик ва биринчи тақиқотчи бўлмиш Сэм Блэк PRга қуйидагича таъриф берган эди: “Паблик Рилейшнз – аниқ, ҳаққоний ахборотларларга асосланган, ўзаро бир-бирини тушуниш тўғрисидаги фан ва санъатдир” [1;17].

PRфаолият мантиғиўз навбатида фаолиятнинг ижтимоий-психологик жиҳатлари билан боғлиқ. Шундай қилиб, бундай ундов ҳақиқий натижага эга бўлиши учун қуйидаги ҳолатлар йиғиндисига таъсир ўтказиш керак:

PR фаолиятининг ижтимоий-психологик жиҳатлари:

ЭХТИЁЖЛАРНИ бошқаради, улар

БОЙЛИКЛАР ва

МАНФААТЛАРГА таъсир қилади, улар

АЛОҚАЛАРНИ шакллантиради, улар

ФИКРЛАРДА намоён бўлади, улар эса

ХАТТИ-ҲАРАКАТЛАРГА асосланади.

Бойликлар – узоқ муддат давомида шаклланади, шунинг учун мустаҳкам ва мураккаб ўзгарувчан таркибий қисмлар одамларнинг юриш-туришларини белгилайди. Қимматли йўналишларни ҳаттоки кенг кўламдаги PR тадбир ҳам бутунлай ўзгартира олмайди. Бироқ уларга таъсир кўрсатишга уриниш ва ҳар ҳолда уларни ҳисобга олиш мумкин ва зарур. Чунки айнан қимматли йўналишлар эҳтиёжларни бошқаради, яъни инсон ўз ҳаётини тасаввур эта олмайдиган (моддий ва маънавий) истакларнинг иерархик йиғиндиси. Шу билан бир вақтда эҳтиёжлар мажмуи, уларнингиерархияси мослашувчан ва ҳаракатчан табиатга эга ва PR усуллар уларнинг шаклланишига тамомила таъсир эта олади.

Эҳтиёжларга яқин бўлган манфаатлар – нафақат зарурий сифатида тушунилади, балки шахсий, ўзиникидек қабул қилинади, бунинг учун аниқ чора-тадбирлар кўришга тўғри келади. Манфаатларни яхшироқ англашга кўмаклашиш бу PR мутахассислар учун касбий йўналишдир.

Бироқ манфаатлар ортидан хатти-ҳаракатлар келиб чиқмайди. Уни ўраб турган кўп сонли объектлардан инсон унга тегишлиларини ажратишни бошласа ва фикрларни идрок эта олган объектларнинг баъзиларини шахс ёки унинг хоҳиш ўлчами билан, бошқалар эса салбийликнинг турли даражалари билан баҳолай бошласа, улар орасида алоқалар қатлами мавжуд бўлади. Фикрларнинг вужудга келишида ўзига хос “маркер”га айланиш, “нима ёмон ва нима яхши” эканлигини осон ва ихтиёрий тушунтириш бу PRнинг нафақат касбий, балки биринчи даражали вазифасидир. Бу ердан хатти-ҳаракатларгача узоқ эмас: ёққанини (сотиб олиш, овоз бериш ва б.) қўллаб-қувватлаш ва “манфий” белги билан қабул қилинадиганини рад этиш.

Бундан кўриниб турибдики, PRни ҳам психология объекларидан бири сифатида тадқиқ этиш мумкин. “Ҳозирги замон психология соҳалари ҳозирги кунга келиб 300дан ортиқни ташкил қилади. Бу соҳалар ўзига хос объектга эга бўлиб, бир-биридан фарқ қилади” [2;24].

PR фаолияти барпо бўлиш механизмининг умумий кўриниши юқоридаги расмда тасвирланган. Объект сифатида бирор-бир шахс ёки ташкилот қатнашади, улар юқорида тасвирланган натижага эришиш мақсадида ўзларининг мақсадли гуруҳларига муайян ахборотни етказишлари керак. Объект ўзи мустақил ёки воситачи (PR мутахассис ёки PR фирма) кўмагига мурожаат қиладилар, улар объектга белгиланган хизматни амалга оширишда ёрдам берадилар ва мақсадли гуруҳларга оғзаки нутқ матнлари, босма ОАВда фойдаланиш учун материаллар, аудио ва видеоролик кабилар кўринишида мурожаатномалар тузадилар. Мурожаатлар турли ахборот узатиш каналлари орқали мақсадли гуруҳларга жўнатилади, уларнинг рўйхати анча хилма-хил, бироқ улар орасида устунликни ОАВ эгаллайди. 

Мақсадли гуруҳларни англаш йўлида ахборотни қабул қилиш тўсиқлари пайдо бўлади, улар ҳам мақсадли гуруҳларнинг ақлий савиялари, вазиятга оид ҳолатлари, психофизиологик хусусиятларига, ҳам мақсадли гуруҳни ўраб турган муҳит орқали ахборот оқимларининг ўтиши технологияларига боғлиқ. Бу тўсиқларни енгиб, ахборотнинг “қуруқ қолдиғи” мақадли гуруҳнинг онгига сингдирилади.

Шу ўриндамақсадли гуруҳга ахборотнинг “қуруқ қолдиғи” эмас асл мағзи этиб бориши учун PRфаолиятиниқандай ташкил этилиши керак деган саволтуғилади. Унинг жавобиғарбда “RACE” сифатида маълум бўлган қисқача ифода кўринишида ўз аксини топади, бунда:

R – бу Research (тадқиқот: масаланинг таҳлили ва қўйилиши);

А – Action (ҳаракат: дастур ва ҳисоботларни ишлаб чиқиш);

С – Communication(мулоқот: дастурларни ахборот-коммуникатив воситалар билан амалга ошириш);

Е–Evaluation(баҳолаш: натижаларни аниқлаш ва дастурга тузатишлар киритиш).

Биринчи икки боқичдан фарқли равишда, у ерда ифодаланган тасвирлар умумий йўналишлар табиатига эга эди, мазкур тасвир эса жаҳон амалиётида шаклланган ва ҳам режалаштиришда, ҳам PRлойиҳаларни баҳолашда кенг қўлланилади.

PR тадбирлар тадқиқот босқичининг асосий мақсади мақсадли гуруҳларнинг мавжуд объект (шахс, ташкилот, маҳсулот ёки хизмат ҳамда уларнинг муҳим ҳолати)га нисбатан мавжуд алоқаларини белгилашдир.

“Хатти-ҳаракатларни режалаштириш” босқичида PRтадбирнинг тизими тайёрланади, асосий ҳаракатларнинг технологияси ва рўйхати, медиа-сиёсатни амалга ошириш асослари аниқланади, лойиҳани амалга оширишнинг босқичма-босқич иш режаси ишлаб чиқилади.

Коммуникатив босқичда мўлжалланган хатти-ҳаракатларни амалга ошириш юз беради. Бу иш ҳолатни мунтазам равишда мониторинг қилиш, унинг ўзгаришига жўшқинлик билан фикр билдириш орқали кузатилади. Ҳар бир босқич натижаларига кўра,PRстратегияни яхшилаш амалга оширилади, бутун тадбирнинг якунига кўра эса унинг самарадорлиги ҳақида таҳлилий маълумот тайёрланади ва истиқболлари бўйича тавсиялар ишлаб чиқилади.

PR келиб чиқишига кўра инсон томонидан ахборотни қайта ишлаш жараёнида бажариладиган бир қатор оддий фаолиятларга таянади. Бундай фаолиятлардан бири бирлашишдир. Инсон ёнида жойлашган иккита объектни айнан бир деб ҳисоблайди. Айтганча, умуман турли хил қисмдан иборат ёнма-ён турган иккита кадр томошабин томонидан ягона мантиқий занжирга боғланганда, кинода монтаж тушунчасининг кашф этилиши шу нарсага асосланганди. Бу PR доирасида ҳам фаол қўлланилади.

Бирлашиш етакчининг хатти-ҳаракатларини моделлаштириш асосида ётибди. Сайловчилар кучли, ўзига ишонган сиёсатчига бирлашишни истайди, шунинг учун Ғарб мутахассислари етакчиларни ўз ҳаяжонларини билдирмасликка ўргатадилар.

Салбий объектлар эса бирлашишга аксинча курашиш керак. Шу ерда салбий объектдан узоқлашиш муаммоси келиб чиқади, у Ғарбдаги PRдоирасида кенг тарқалгандир. Масалан, АҚШ президентлигига асосий номзодлардан бири сифатида Албер Гор 2000 йилдаги сайлов компаниялари давомида пойтахтлик амалдор имижидан ва оддий америкаликлар учун ёт бўлган олифталик ва ўта маданийликдан қутилишга уринганди. Бунинг учун у халқнинг кўз ўнгидакамзул ёки спорт кийимларида кўрина бошлади, унинг соч турмаги ва ўзини тутиш одобларига тегишли ўзгартиришлар киритилди. Шуни таъкидлаш керакки, умуман олганда унинг саъй-ҳаракатлари муваффақият қозонди.

PR керакли хатти-ҳаракатларни қўллаб-қувватлаш ва салбий хатти- ҳаракатларга қарши кураш вазифасини кўяди. Шунинг учун РRнинг асосий жиҳатимуносабатларни ўзгартиришбўлмоқда. Маркетинг стратегиялари ҳам муносабатларни ўзгартиришнинг турли вариантларини таклиф қилади. Улар орасида қуйидаги турлар бор:

1.Белгиларни нисбий баҳолашнинг ўзгариши ҳолатида гап маҳсулотнинг бир тури битта сифат йиғиндиси туфайли, бошқаси эса — бошқаси туфайли сотиб олинадиган ўша битта бозор ҳақида кетяпти. Шунинг учун бошқа истеъмолчиларни ўз томонига оғдириш имконияти пайдо бўлади. Бу ўз маҳсулотига нисбат берилган хусусиятларни ошириш ва ўзганинг тўплами хусусиятини пасайтириш ҳисобига эришилади.

2.Хусусиятларни қўшиш илгари йўл бўлган янги хусусиятни муҳокамага киритишга имкон беради. Баъзан бу мушкул кечади, чунки барча хусусиятлар маҳсулот маълум бўлган ҳолларда қўлланган. Энг тўғри йўл маҳсулотнинг технологик яхшиланиши натижасида янги хусусиятларнинг юзага келиши.

3.Русум ҳақидаги тасаввурларнинг ўзгариши ҳолатида уни жуда ҳам тез ва кескин бажармаслик керак, чунки истеъмолчи ўзининг тасаввурларининг зарурий ўзгаришларини рад қилиши мумкин.

PR ахборот ва янгиликлар билан чамбарчас боғлиқлигини инобатга олиб, ҳозирда ахборотнинг ўрни қанчалик муҳим эканлигини таъкидлаб ўтиш шарт эмас, назаримда. Чунки “Ахборот қудратли куч бўлиб, у орқали халқнинг онги, маданияти, менталитетига, ҳукуматнинг ахборий, сиёсий, ижтимоий тизимига ижобий ёки салбий таъсир ўтказиш мумкин”[3;36]. Шу сабабдан БМТнинг Бош Асамблеяси томонидан 1998 йилда бошлаб ҳар йили “Халқаро хавфсизлик соҳасида ахборотлаштириш ва телекоммўникация доирасида эришилган ютуқлар” масалалари бўйича резолюция қабул қилинади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, PR фаолияти нафақат профессионал касбий нормаларга асосланган ҳолда балки, унинг ижтимоий-психологик асосларга таянган ҳолда ташкил этилиши лозим. Чунки PR хизмати инсонларнинг дунёқарашини кенгайтиришга, маълум бир масала юзасидан холис фикрларни шакллантиришга, уларнинг ахборий эҳтиёжини қондирилишига хизмат қилувчи ахборот манбаидир. Шиддат билан ривожланиб бораётган глобаллашув шароитида эса ахборотнинг ўрни беқиёс. PR фаолиятининг ижтимоий-психологик асосларига таянган ҳолда тўғри ташкил этилган PR хизматлари глобаллашув шароитида юзага келадиган ахборий тахчинлик муаммосини бартараф этишнинг асосий омили ҳисобланади.

Адабиётлар рўйхати:

1. Блэк С., Паблик рилейшнз. Что это такое? - М.: Финикс, 1998.

2. Муслимов Н., Умумий психология. - Т.: ТДПУ, 2011.

3. Зарипова Р. Ахборот хавфсизлиги ва конунчилик. // Ўзбекистон матбуоти, 2006 йил № 4.

4. Чумиков А., Паблик рилейшнз. Связи с обвдественностью. - М.: Дело, 2000.

Мастура Хаитова,

“Ўзкимёсаноат” АЖ матбуот котиби, 

Ўзбекистон Журналистика ва оммавий

коммуникациялар университети ўқитувчиси

Тошкент, Ўзбекистон