"Sirli olam"

Turkmanistonning Ahal viloyati hududidagi Qorakum cho‘li o‘rtasida dunyoga mashhur tabiiy manzara – Darvoza gaz krateri mavjud. Odamlar orasida u “Do‘zax darvozasi” nomi bilan tanilgan. Bu ulkan kraterning diametri taxminan 60–70 metr, chuqurligi esa 30 metrga yaqin bo‘lib, Darvoza qishlog‘idan 260 kilometr shimolda joylashgan. Uning mashhurligi sababi – yarim asrdan ortiq vaqt davomida yonib kelayotgan ulkan olovdir.

Kraterning vujudga kelishi 1971 yilga borib taqaladi. Sovet geologlari bu hududda qazish ishlari olib borayotganida yer ostidagi gazga boy bo‘shliqni ochib yuborishgan. Natijada qazish uskunalari bilan birga katta maydon cho‘kib ketgan va ulkan krater hosil bo‘lgan. Geologlar zaharli gaz havoga tarqalib, atrofga zarar bermasligi uchun krater ichidagi gazni yoqib yuborishgan. Ular olov tez orada o‘chib qoladi, deb o‘ylashgan edi, biroq kutilmaganda alangalar 50 yildan ortiq vaqt davomida yonishda davom etdi.

2013 yilda kanadalik sarguzashtchi Jorj Kourounis krater tubiga tushib, u yerdan tuproq namunalarini olib chiqishga muvaffaq bo‘ldi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, bu ekstremal sharoitda ham maxsus bakteriyalar mavjud bo‘lib, ular boshqa sayyoralarda ham hayot shakllari bo‘lishi mumkinligi haqidagi farazlarni kuchaytirdi. Shu sababli “Do‘zax darvozasi” nafaqat sayyohlik manzili, balki ilmiy izlanishlar uchun ham qimmatli ob’ektga aylandi.

So‘nggi yillarda ekologik xavflar ham ko‘tarila boshladi. Metan gazi chiqishi atrof-muhit va inson salomatligiga zarar yetkazishi mumkinligi bois, 2022 yilda Turkmaniston Prezidenti krater olovini o‘chirish bo‘yicha topshiriq berdi. 2025 yilga kelib olov hajmi avvalgidan ancha kichraydi va faqat ayrim joylarda alangalar saqlanib qoldi. Bu esa insoniyatning tabiatga aralashuvi qanday uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishi mumkinligini yana bir bor ko‘rsatdi.

Bugungi kunda Darvoza gaz krateri Turkmanistonning eng mashhur diqqatga sazovor joylaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, tun payti cho‘l o‘rtasida yonib turgan krater tomoshabinlarga g‘aroyib va unutilmas manzara taqdim etadi. Atrofida sayyohlar uchun lagerlar va yurtlar tashkil etilgan bo‘lib, xavfsizlik choralari ham ko‘rilgan.

Xulosa qilib aytganda, Darvoza gaz krateri inson xatosi tufayli paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, bugun u o‘zining tabiiy ko‘rinishi, ilmiy ahamiyati va turistik jozibasi bilan dunyoga mashhur maskanga aylangan. Yonib turgan bu “darvoza” tabiat va inson o‘rtasidagi nozik muvozanatni eslatib turuvchi timsol sifatida tarixda qolmoqda.

<iframe width="560" height="315" src="https://www.youtube.com/embed/QkjVvMOQt8s?si=LjWjXO9_IulLqx5N" title="YouTube video player" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>

Iroda Jo‘rayeva,  Yoqub Melibayev, Iskandar Ismatov, O‘zA