Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi hisob-kitoblariga ko‘ra, ikkilamchi avtomobil bozorining 70 foizi O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan avtomobillar hissasiga to‘g‘ri keladi, bozorning besh baravar kam ulushi yoki umumiy bozorning qariyb 13 foiz VAZ (Lada) avtomobillari, yana 2,5 foiz GAZ avtomobillari va 2 foiz Hyundai avtomobillari hissasiga to‘g‘ri keladi. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, 10 ta sotuvga qo‘yilgan mahalliy avtomobillar 4-5 ta sotuvga qo‘yilgan xorijiy avtomobilga to‘g‘ri keladi. Yil davomida ikkilamchi bozorda elektromobillarning ulushi deyarli ikki baravar ko‘paydi.
O‘zbekistonda sotuvga qo‘yilgan avtomobillar bilan tuzilgan shartnomalar soni yangi avtomobillar bilan tuzilgan shartnomalar sonidan qariyb 3,5 baravar ko‘p. Shu bilan birga, joriy yilning o‘n oyida ikkilamchi bozorda sotilgan avtomobillarning umumiy soni 906,5 mingtani tashkil etdi.
Markaz eksperti 2022 yil uchun O‘zbekistondagi ikkilamchi avtomobil bozorining tahlilini o‘tkazdi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ikkilamchi avtomobil bozori tarkibini asosan mahalliy avtomobillar tashkil etadi, ularning ulushi 70 foiz, VAZ (Lada) 12,7 foiz, GAZ 2,5 foiz va Hyundai 2 foiz tomonidan ishlab chiqarilgan avtomobillardan iborat. Bu yilgi e’tiborga molik jihat – bu BYD elektromobillar ulushining o‘sishi, bu 2021 yilda 0,1 foizni tashkil etgan va 2022 yilda 1,2 foizga yetdi. Umuman olganda, ikkilamchi bozorda elektromobillarning ulushi 2021 yilda 0,4 foizdan 2022 yilda 2,28 foizgacha o‘sdi.
2022 yilda O‘zbekistonda ikkilamchi avtomobil bozorining tuzilishi
Bu yil eng ko‘p sotilayotgan avtomobillar Lacetti, Cobalt, Spark, Damas, Nexia 2, Nexia 3 va VAZ 2106 bo‘lib, bu avtomobillarning umumiy ulushi sotilgan avtomobillar umumiy sonining 48 foizini tashkil qiladi.
Shu bilan birga, ushbu avtomobillar orasida xaridorlarning sotuvlari quyidagicha bo‘lingan: Lacetti (3-pozitsiya) - 5,2 foiz, Cobalt (4-pozitsiya) - 4,9 foiz, VAZ (Lada) 2106 - 4,1 foiz va Spark (2-pozitsiya) - 3,0 foiz
Turli xil modellarda ishlatilgan avtomobillarning o‘rtacha narxi
Joriy yilda ikkilamchi bozorda avtomobillar narxi o‘tgan yilning shu davriga nisbatan o‘rtacha 12-15 foizga oshdi. Shu bilan birga, turli avtomobil modellarining narxi turlicha o‘zgargan.
Xususan, Damas narxi o‘rtacha – 15 foizga, Vaz (Lada) 2106 – 12 foizga, Lacetti (3-o‘rin) – 16 foizga, Spark (2-o‘rin) – 18 foizga, Cobalt (4-o‘rin) – 20 foizga, Nexia 3 (4-o‘rin) – 18 foizga va Malibu 2-7 foizga oshdi. Xorijiy avtomobillar orasida narxlarning eng katta o‘sishi KIA Carnival avtomobillari – 12 foiz, Lada Vesta – 18 foiz va Hyundai Sonata – 6 foizga qayd etildi.
2021-2022 yillarda ishlatilgan avtomobillar narxlarining o‘zgarishi
Avtomobil modellari | Narxlar o‘zgarishi, foizda | Avtomobil narxiga eskirish omilining ta’siri, foizda |
Damas | 15 | -2,5 |
Lacetti, 3 poz. | 16 | -3,0 |
Nexia | 14 | -2,4 |
Spark, 2 poz. | 18 | -3,2 |
Cobalt, 4 poz. | 20 | -3,9 |
Lacetti, 1 poz. | 18 | -3,2 |
Nexia 3, 4 poz. | 18 | -3,2 |
Cobalt, 2 poz. | 22 | -3,6 |
Lacetti, 2 poz. | 18 | -3,2 |
Gentra, 3 poz. | 16 | -4,4 |
Nexia 2, 4 poz. DOHC | 14 | -2,6 |
Spark, 4 poz. | 19 | -3,9 |
Nexia 2, 2 poz. DOHC | 17 | -2,7 |
Malibu 2 | 7 | -5,9 |
Sotuvga qo‘yilgan avtomobillarning eskirishini baholash
Ekonometrik modellashtirish usuli natijalariga ko‘ra, boshqa barcha ko‘rsatkichlarning tengligi (bir xil markadagi, pozitsiya va ishlab chiqarilgan yilidagi avtomobillarni taqqoslashda), bir yil ichida avtomobilning amortizatsiyasi (eskirishi) tannarxning o‘tgan yilga nisbatan o‘rtacha 3 foiz pasayishiga olib keladi.
Ttahlillar shuni ko‘rsatdiki, turli avtomobil modellari turlicha o‘zgaradi, masalan, Damas yiliga o‘rtacha - 2,5 foiz, Lacetti (3-pozitsiya) - 3,0 foiz, Nexia - 2,4 foiz, Spark (2-pozitsiya) - 3,2 foiz, Cobalt (4-pozitsiya) – 3,9 foiz va Malibu 2 - 5,9 foizga o‘zgargan.
Bundan tashqari, 2022 yilda avtomobil bozorida ishlab chiqarishning o‘rtacha yili 2011 yilni tashkil etdi, bu o‘rtacha 11 yoshga to‘g‘ri keladi. Xuddi shunday, 2021 yilda bu ko‘rsatkich 2008 yilni, 2020 yilda esa 2007 yilni tashkil etdi, bu o‘rtacha 13 yoshga to‘g‘ri keladi. Bu ikkilamchi bozorda avtomobillar yosharmoqda, bu nisbatan yangi avtomobillarni qayta sotish sonining ko‘payishi bilan bog‘liq, deganidir.
Sotuvga qo‘yilgan avtomobil kilometrini baholash
Hisob-kitoblarga ko‘ra, ikkilamchi bozorda avtomobillarning o‘rtacha yurish masofasi yiliga 22 131 km.ni tashkil qiladi, hisoblash uchun 2012 yildan keyin ishlab chiqarilgan avtomobillardan foydalanilgan. Bundan tashqari, avtomobillarning yillik yurish masofasining taqsimoti o‘rganilib, natijada O‘zbekistonda avtomobil egalarining 60 foizi yiliga o‘rtacha 22 000 km gacha, 20 foizi - 22 000 dan 30 000 km gacha, qolgan 20 foiz - 30 000 dan 100 000 km gacha harakatlanishi aniqlandi. Ushbu natijalar asosida haydovchilarning uchta asosiy guruhi aniqlandi.
Shunday qilib, avtomobil egalarining ko‘pchiligi birinchi guruhga tayinlangan, bu yerda bir kunlik masofa 60 km.dan oshmaydi va mashina asosan shahar bo‘ylab harakatlanadi, o‘z ehtiyojlari uchun foydalaniladi. Ikkinchi guruhga kuniga 82 km.gacha bo‘lgan avtomobil egalari har kuni shahar chetidan ishlash/o‘qish uchun keladigan/ketadigan avtomobil egalari yoki shahar taksi haydovchilari kiradi. Haydovchilarning 3-guruhi kuniga 274 km.gacha yo‘l yuradi, bu guruhga shahar va shaharlararo taksi haydovchilari kiradi.
Bundan tashqari, ikkilamchi bozorda avtomobillarning o‘rtacha yillik masofasi hududga qarab o‘zgaradi. Hududlar orasida Sirdaryo viloyatida 29,6 ming km, Andijon viloyatida 27,4 ming km, Jizzax viloyatida 27 ming km, Farg‘ona viloyatida 26,8 ming km va Toshkent viloyatida 25,5 ming km. avtomobil egalari eng yuqori masofa ko‘rsatkichlariga ega.
Toshkent shahrida sotuvga qo‘yilgan avtomobillarning o‘rtacha masofasi yiliga 22 ming km.dan 23,2 ming km.gacha, ikkilamchi avtomobil bozorining 38 foizi shu hududga to‘g‘ri keladi.
Baxtiyor Ismailov,
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi.
O‘zA