Inson tanasini qaysi a’zo boshqaradi? Qadimgi dunyoda bu savolga javob berish oson emasdi. Ulug‘ Arastu fikrlash va his qilish markazi yurakda joylashgan, deb hisoblagan. Galen esa bu vazifani miya bajaradi, degan.

Bu ikki buyuk nazariya o‘rtasidagi kurash asrlar davomida davom etdi. Ammo buxorolik yosh tabib Abu Ali ibn Sino bu bahsga nuqta qo‘yishga jazm etdi. U inson tanasini “tirik mexanizm” sifatida o‘rganib, asab tizimi, sezgi organlari va miyaning tuzilishi haqida shunday ma’lumotlarni yozib qoldirdiki, ular bugungi zamonaviy neyrobiologiyaning asosi bo‘lib xizmat qilmoqda. Keling, Ibn Sinoning inson miyasi va ruhiyati haqidagi sirli olamiga nazar tashlaylik.

Ibn Sino insonning sezish qobiliyatini chuqur tahlil qildi. Uning fikricha, sezgi – bu shunchaki tasodifiy jarayon emas, balki murakkab tizimdir. U sezgi organlari va miya o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’minlovchi vosita – bu asablar (nervlar) ekanini aniqladi. “Hech qanday tana o‘zidan o‘zi sezmaydi, balki undagi sezish quvvati tufayli sezadi”, deb yozadi u. Bu quvvat miyadan boshlanadi va asab tolalari orqali butun tanaga tarqaladi. Ibn Sino asablarni “miyaning elchilari” deb bildi. U miyani ikki qismga – bosh miya va orqa miyaga ajratdi va ularning har biri tananing qaysi qismini boshqarishini aniq ko‘rsatdi. Masalan, yuz mushaklari va sezgi organlari bosh miyadan, qo‘l-oyoq va tananing qolgan qismi esa orqa miyadan quvvat olishini ta’rifladi.

Ibn Sinoning eng katta ilmiy g‘alabalaridan biri – ko‘rish nazariyasidir. Qadimgi yunon olimlari, jumladan Platon, ko‘rish jarayoni ko‘zdan chiqadigan qandaydir “nur” yordamida sodir bo‘ladi, deb hisoblashgan. Ya’ni, ko‘z xuddi fonar kabi nur sochadi va narsalarni yoritadi. Ibn Sino bu fikrni keskin rad etdi va uni mantiqiy dalillar bilan chippakka chiqardi. Uning ta’limotiga ko‘ra, ko‘rish – bu tashqaridan kelayotgan yorug‘lik va tasvirning ko‘zga tushishi natijasidir. “Ko‘rish bizdan biror narsa chiqib ketishi tufayli emas, balki seziluvchi narsadan bizga nimadir kelishi tufayli sodir bo‘ladi”, deb yozadi u. Bu fikr optika va oftalmologiya tarixida haqiqiy inqilob edi.

Buyuk hakim faqat tashqi sezgilar (ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m bilish, sezish) bilan cheklanib qolmadi. U “ichki sezgilar” haqida ham noyob ta’limot yaratdi. Uning fikricha, inson miyasida tasavvur, xotira va vahm (intuitsiya) kabi kuchlar mavjud. Masalan, xotira – bu shunchaki ma’lumotni saqlash emas, balki uni kerak paytda qayta tiklash qobiliyatidir. Ibn Sino xotirani “tasavvur xazinasi” deb atagan. U miyaning turli qismlari turli ruhiy vazifalarni bajarishini taxmin qilgan. Bu g‘oyalar zamonaviy miya xaritalash (brain mapping) ilmining ilk kurtaklari edi.

Yana bir qiziq fakt: Ibn Sino hid bilish jarayonini tushuntirar ekan, burun shunchaki havo o‘tkazuvchi emas, balki hidni sezuvchi maxsus kuchga ega organ ekanini ta’kidlagan. U hatto teri sezgisi haqida gapirganda, kaft va barmoq uchlarining sezuvchanligi boshqa joylarga qaraganda yuqori ekanini aytib o‘tgan. Rus fiziologi I.M.Sechenov keyinchalik qo‘lni “ko‘z o‘rnini bosuvchi organ” deb ataganda, aslida Ibn Sinoning ming yil avvalgi fikrlarini tasdiqlagan edi.

Ibn Sino insonni hayvondan ajratib turuvchi asosiy kuch – bu Aql (Nutq) ekanini uqtirgan. Uning fikricha, inson aqli ikki darajaga ega: nazariy va amaliy. Nazariy aql haqiqatni bilishga intilsa, amaliy aql kundalik ishlarni boshqaradi. Lekin eng muhimi, Ibn Sino ruhiy jarayonlarning moddiy asosi – miya ekanini hech qachon unutmagan. U “miyaning holatini sezgilar va fikrlash faoliyati orqali bilish mumkin” degan xulosaga kelgan. Bu shuni anglatadiki, agar insonning fikrlashi buzilsa, demak, uning miyasida qandaydir jismoniy o‘zgarish (kasallik) sodir bo‘lgan. Bu yondashuv ruhiy kasalliklarni jinlar yoki sehr bilan emas, balki tibbiy yo‘l bilan davolashga yo‘l ochdi.

Abu Ali ibn Sino inson tanasining eng sirli a’zosi – miyani “o‘qish”ga muvaffaq bo‘lgan birinchi olimlardan edi. U qadimgi afsonalarni rad etib, ilmiy haqiqatni o‘rnatdi. Uning asarlari asrlar davomida Sharq va G‘arb tabiblari uchun dasturilamal bo‘lib xizmat qildi. Bugun biz MRT yoki neyrojarrohlik haqida gapirganda, bu yutuqlarning ildizi Buxoroda yozilgan sarg‘aygan sahifalarga borib taqalishini unutmasligimiz kerak. Bu bizning milliy zakovatimizning o‘lmas isbotidir.

Alisher Egamberdiyev, O‘zA