Buyuk tarixiy asarlar ko‘pincha o‘z muallifi bilan birga tarix qa’riga singib ketmaydi. Ular turli davrlarda qayta-qayta “kashf” etiladi, yangi tillarga o‘giriladi va yangi avlodlar uchun ma’rifat manbaiga aylanadi.

Mashhur arab tarixchisi Ibn Asirning XIII asrda yaratilgan “Al-Komil fi-t-tarix” (“Mukammal tarix”) nomli ko‘p jildli shoh asari taqdiri ham buning yorqin misolidir. Ko‘pchilik bu asarning Markaziy Osiyo tarixi uchun qanchalik muhim ekanini bilsa-da, uning XX asr boshidayoq Xiva xonligida o‘zbek tiliga to‘liq o‘girilganidan bexabar bo‘lishi mumkin. Bu voqea shunchaki tarjima jarayoni emas, balki ma’rifatparvar hukmdorning o‘z tarixini asrash va xalqiga yetkazish yo‘lidagi ulkan strategik qadami edi.

“Al-Komil fi-t-tarix” asari Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo va boshqa islom o‘lkalarining arab istilolaridan to mo‘g‘ullar davrigacha bo‘lgan keng qamrovli tarixini o‘zida jamlagan. Uning ayniqsa IX–XIII asrlarga oid qismlari Somoniylar, Qoraxoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar kabi sulolalar tarixini o‘rganishda tengsiz manba hisoblanadi. Asarning bunday yuksak ahamiyatini anglagan holda, Xiva xoni Muhammad Rahimxon II (1865–1910) uni o‘zbek tiliga tarjima qilish haqida maxsus farmon beradi. Xonning bu tashabbusi zamirida shunchaki ilm-fanga qiziqish emas, balki o‘z ajdodlari tarixini, davlatchilik asoslarini chuqur o‘rganish va kelgusi avlodlar uchun saqlab qolishdek ezgu va oqilona maqsad yotardi.

Tarixchi Sh.S.Kamoliddinning “Ibn Asir va uning “Al-Komil fi-t-tarix” asari” nomli kirish maqolasida keltirilishicha, tarjima ishlari 1901–1907 yillar davomida bir guruh saroy tarjimonlari tomonidan amalga oshirilgan. Bu ulkan loyiha uchun Ibn Asir asarining o‘sha davrda mashhur bo‘lgan 12 jildli Misr nashri asos qilib olingan. Bu o‘ziga xos “ma’rifiy shtab”ning faoliyati natijasida dunyo tarixchiligining nodir durdonasi o‘zbek tilida to‘liq shaklda jarangladi. Bu o‘sha davr uchun misli ko‘rilmagan hodisa edi, chunki Yevropada sharqshunoslar hali asarning ayrim qismlarini tadqiq qilayotgan bir paytda, Xorazm vohasida uning to‘liq tarjimasi yaratilgan edi. Bu holat Markaziy Osiyoda, xususan, Xiva xonligida ilmiy-ma’rifiy muhit naqadar yuksak bo‘lganidan dalolat beradi.

Ushbu tarjimaning noyobligi shundaki, u nafaqat tarixiy voqealarni, balki XIII asr arab tarixnavislik uslubi va tilini ham o‘zida aks ettirgan. Muhammad Rahimxon II ning shaxsiy nazorati ostida amalga oshirilgan bu ish, shubhasiz, xonlikning madaniy va intellektual salohiyatini namoyish etgan. Yaratilgan tarjimaning asl nusxasi va bir nechta ko‘chirma nusxalari bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida eng nodir yodgorliklar qatorida saqlanmoqda. Bu qo‘lyozmalar nafaqat Ibn Asir merosini, balki XX asr boshidagi Xorazm tarjima maktabining yuksak mahoratini ham o‘zida mujassam etgan bebaho xazinadir.

Xulosa qilish mumkinki, Ibn Asir asarining Xivada qilingan tarjimasi tarixi – bu faqat bir kitobning taqdiri emas. Bu – o‘z o‘tmishiga befarq bo‘lmagan, ma’rifatni davlat siyosati darajasiga ko‘targan ajdodlarimizning oqilona faoliyatining yorqin timsolidir. Muhammad Rahimxon II ning buyrug‘i bilan amalga oshirilgan ushbu loyiha, tarixning eng murakkab va ziddiyatli davrlarida ham ilm-fan va ma’naviyat millatni birlashtiruvchi va uning kelajagini belgilovchi asosiy kuch bo‘lib qolishini yana bir bor isbotlaydi. Bugungi kunda ushbu nodir merosni o‘rganish va keng ommaga yetkazish ma’naviy yuksalish yo‘lidagi muhim vazifalardan biridir.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA