Бугунги кунда жазирама қуёш нури остида тобланиб турган юртимиз кенгликларида бир вақтлар қалин юнг билан қопланган, ҳайбатли филсимон жонзотлар – мамонтлар эркин кезиб юрганини тасаввур қилиш қийин. Аммо тарих, аниқроғи, тупроқ остидан чиқаётган далиллар шуни кўрсатадики, бизнинг заминимиз нафақат буюк цивилизациялар бешиги, балки қадимги мегафауна вакиллари, хусусан, улкан мамонтларнинг ҳам ватани бўлган.
Қадимшунослар палеолит деб атайдиган қадимги тош асрининг ўрта босқичида – бундан тахминан 100–40 минг йиллар аввал минтақамиз иқлими ҳозиргидан кескин фарқ қилган. Совуқсевар мамонтларнинг кенг тарқалиши учун қулай бўлган ушбу даврда, филлар оиласига мансуб бу жонзотларнинг бўйи 2,5–3,5 метрга, вазни эса нақ 7 тоннагача етган. Уларнинг ҳимоя ва озуқа топиш воситаси бўлган, оғзидан чиқиб турувчи тишларининг узунлиги 4 метрни, оғирлиги эса 100 килограммни ташкил этгани табиатнинг нақадар қудратли мавжудотларни яратганидан далолат беради. Ўша давр одамининг бундай “тоғдек” ҳайвонлар билан ёнма-ён яшаши уларнинг турмуш тарзига жиддий таъсир кўрсатган. Одамлар нафақат табиий ғорларда, балки ушбу улкан ҳайвонларнинг суякларидан ясалган махсус турар-жойларда ҳам истиқомат қилишган. Бу эса ибтидоий аждодларимизнинг қурилиш салоҳияти ва мослашувчанлиги ҳақидаги тасаввурларимизни кенгайтиради.
Инсоният тафаккури ривожланиб, дунёни ўзи билганича тасвирлашга уринган палеолитнинг сўнгги босқичида ғор деворларига чизилган суратлар орасида мамонтларнинг акс этиши бежиз эмас. Бу даврда одамлар орасида йирик ҳайвонларни овлаш жараёни такомиллашиб борган. Ибтидоий қабрларни ўрганган археологлар у ердан мамонт дандони ва суякларидан ясалган нозик қуроллар ҳамда безакларни топганлари, аждодларимизнинг эстетик диди ва суякка ишлов бериш маданияти шаклланганини кўрсатади. Демак, мамонтлар фақат озуқа манбаи эмас, балки илк ҳунармандчилик учун муҳим хомашё базаси ҳам бўлган.
Гарчи музлик даври якунланиб, иқлим илиши билан бу гигантлар қирилиб кетган бўлса-да, уларнинг суяклари асрлар оша қимматбаҳо “хазина” сифатида кўрилган. Мамонтлар ҳақидаги маълумотларнинг ҳатто ўрта аср манбаларида, хусусан, араб сайёҳи Абу Ҳомид Ғарнатий (1080–1170) асарларида учраши тарихчиларни ҳайратга солади. Сайёҳнинг ёзишича, булғорликлар дала ишлари жараёнида тез-тез мамонт суякларига дуч келишган ва уларни ноёб хомашё сифатида Хоразмга юборишган. Бу факт ўзбек давлатчилиги тарихидаги муҳим марказлардан бири бўлган Хоразмнинг ўша даврда юксак ҳунармандчилик маркази бўлганини яна бир бор тасдиқлайди. Хоразмлик усталар ушбу “асрлар туҳфаси”дан зодагонлар учун бежирим буюмлар ясашган, бу эса мамонт суягининг ўрта асрлар халқаро савдосидаги ўрнини кўрсатади.
Сўнгги икки аср давомида юртимизнинг турли нуқталаридан топилаётган мамонт қолдиқлари қадимги тарихнинг жумбоқли саҳифаларини очишга хизмат қилмоқда. Хусусан, ўтган асрнинг етмишинчи йилларида Самарқанд вилояти Нарпай туманидаги Қўтирбулоқ манзилгоҳидан топилган жағ суяги фан учун ниҳоятда қимматли топилма ҳисобланади. Олимларнинг тахминига кўра, у илк плейстоцен даврида яшаган трогентерий филининг авлоди бўлган “хазар мамонти”га тегишлидир. Бу каби топилмалар Ўзбекистон ҳудудининг палеозоология харитасини тузишда муҳим аҳамият касб этади.
Бироқ, тарихни ўрганишда фақат ютуқлар эмас, балки йўқотилган имкониятлардан ҳам сабоқ олиш лозим. Математик олим, профессор Пирназар Давроновнинг қайдларига кўра, 1976 йилда Нуробод туманидаги Жом қишлоғида юз берган воқеа бунга ёрқин мисолдир. Ўшанда Омондара ҳудудидан бошланғич синф ўқитувчиси Мавлон Жабборов томонидан ноёб мамонт суяги топилган эди. Афсуски, 21-мактаб тарих хонасида сақланган ушбу бебаҳо экспонат, етарли даражада эътибор берилмаганлиги сабабли беш бўлакка бўлиниб кетган. Кейинчалик улардан уч бўлагини сақлаб қолиш мақсадида Самарқанд давлат университетига топширишга аҳд қилинган бўлса-да, бу ҳолат тарихий меросга нисбатан эҳтиёткорлик ва илмий ёндашув қанчалик зарурлигини эслатиб туради.
Бугунги кунда музейларимизда сақланаётган, тупроқ қаъридан топилган ҳар бир мамонт суяги – шунчаки кальций қотишмаси эмас. Улар она заминимизнинг минг йиллар аввалги табиати, иқлими ва у ерда яшаган инсонларнинг курашларга бой ҳаётидан сўзловчи гувоҳлардир. Ўрта асрларда Хоразм усталари томонидан сайқалланган мамонт суякларидан тортиб, Жом қишлоғида топилган қолдиқларгача – барчаси Ўзбекистон тарихининг узвий ва ажралмас қисми бўлиб, уларни асраб-авайлаш ва чуқур ўрганиш ўтмишимизни теранроқ англашга хизмат қилади.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА