Qadimgi ustalarning mahorati haqida so‘z ketganda, ko‘z oldimizga ko‘pincha pishiq g‘ishtdan tiklangan muhtasham binolar, naqshinkor sopol idishlar yoki zargarlik buyumlari keladi. Ammo ajdodlarimizning dahosi faqat bular bilan cheklanmagan.
Tarixiy manbalar shunday noyob materiallar haqida guvohlik beradiki, ularning tarkibi va yaratilish texnologiyasi hatto bugungi kun muhandisini ham hayratga soladi. Ana shunday sirli va noyob ixtirolardan biri – “haftjo‘sh” qotishmasidir. “Abdullanoma” asarida tilga olingan bu material o‘z davrining haqiqiy “kompozit materiali” bo‘lib, uning formulasi ajdodlarimizning metallurgiya sohasidagi yuksak bilimlaridan dalolat beradi.
“Haftjo‘sh” so‘zi fors tilidan olingan bo‘lib, “yetti” (haft) va “qaynatilgan, eritilgan” (jo‘sh) so‘zlaridan tashkil topgan. Bu nomning o‘ziyoq qotishmaning murakkab tarkibiga ishora qiladi. Hofiz Tanish Buxoriy o‘z asarida “haftjo‘sh xumi”, ya’ni shu qotishmadan yasalgan katta idish haqida yozadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, bu mo‘’jizaviy material tilla, kumush, temir, qo‘rg‘oshin, mis, rux va qalay eritmasidan hosil bo‘lgan maxsus pishiq birinj (bronza)dir. Tasavvur qiling, XVI asr metallurg ustalari yetti xil metallni bir-biriga qorishtirib, ularning har birining o‘ziga xos xususiyatlarini – oltin va kumushning korroziyaga chidamliligini, temirning mustahkamligini, mis va qalayning eruvchanligini, qo‘rg‘oshin va ruxning qo‘shimcha xossalarini birlashtira olganlar.
Bu jarayonning texnologik murakkabligini anglash uchun har bir metallning erish harorati turlicha ekanini yodga olish kifoya. Masalan, qalay 232°C da, qo‘rg‘oshin 327°C da, rux 420°C da, kumush 962°C da, oltin 1064°C da, mis 1084°C da, temir esa hatto 1538°C da eriydi. Bunday turli xossaga ega metallarni bir qozonda, olovning tabiiy haroratini boshqargan holda, bir xil massaga aylantirish uchun naqadar yuksak mahorat va bilim talab etilganini tasavvur qilish qiyin emas. Ustalar har bir metallning ulushini, ularni qozonga solish ketma-ketligini, olov haroratini nazorat qilish usullarini avloddan-avlodga o‘tkazib kelgan maxfiy bilimlar asosida bilishgan. Bu shunchaki hunarmandchilik emas, balki amaliy kimyo va metallurgiya fanining yuksak namunasidir. Bu qotishma “maxsus pishiq birinj” deb atalishi ham bejiz emas. Bu qotishma oddiy bronzadan ancha ustun turgan.
“Haftjo‘sh”ning qo‘llanish sohasi ham uning naqadar qimmatbaho va noyob material bo‘lganidan dalolat beradi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, undan ko‘pincha podshohlarga atalgan qimmatbaho buyumlar, saroy anjomlari, rasadxona uskunalari va ba’zan qurol-yarog‘ning alohida qismlari yasalgan. “Abdullanoma”da “haftjo‘sh xumi” haqida tilga olinishi XVI asrda ham bu noyob texnologiya izsiz yo‘qolmaganini, Movarounnahr ustalari uning sirlarini saqlab qolganini ko‘rsatadi. Abdullaxon davrida bu qotishmadan qanday maqsadlarda foydalanilgani haqida aniq ma’lumotlar kam bo‘lsa-da, uning mavjudligi o‘sha davr ilm-fani va hunarmandchiligining yuksak darajasini tasdiqlaydi. Bu texnologiya shunchaki metallarni aralashtirish emas, balki ma’lum bir maqsad uchun oldindan belgilangan xususiyatlarga ega bo‘lgan yangi material yaratish – ya’ni, o‘z davrining “materialshunoslik” fani edi.
Afsuski, vaqt o‘tishi bilan ko‘plab qadimiy texnologiyalar kabi “haftjo‘sh” siri ham unutilib ketgan. Shunday bo‘lsa-da, “haftjo‘sh” fenomenining o‘ziyoq biz uchun katta ahamiyatga ega. U ajdodlarimizning nafaqat buyuk me’morlar, munajjimlar yoki shoirlar, balki o‘z davrini ancha ilgarilab ketgan mohir muhandis va texnologlar bo‘lganidan dalolat beradi. Bu kashfiyot bizga tarixga yangicha nazar tashlash, uni shunchaki voqealar ketma-ketligi sifatida emas, balki inson tafakkuri va texnologik dahosining rivojlanish jarayoni sifatida o‘rganishga undaydi. “Haftjo‘sh” siri – bu ajdodlarimiz bizga qoldirgan, hali to‘liq kashf etilmagan intellektual xazinaning bir parchasi, xolos.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA