Эронда икки ҳафта аввал ҳукуматга қарши бошланган норозилик намойиши тинмаяпти. “Рейтер” агентлиги инсон ҳуқуқлари ташкилотларига таяниб хабар беришича, тартибсизлик натижасида ҳозиргача 500 дан ортиқ одам ҳалок бўлган. Қурбонларнинг 490 нафари намойишчи, 48 нафари хавфсизлик ходими экани тасдиқланди. Бундан ташқари икки ҳафта давомида 10 600 га яқин фуқаро ҳибсга олинган. Ушбу маълумот Эрон ичкариси ва ташқарисидаги фаоллардан олинган маълумотларга асосланган. Бинобарин, мухолифатга қарашли “Iran International” телеканали маълум қилишича, “энг кам ҳисоб-китобга кўра, мамлакатда сўнгги 48 соат ичида ҳалок бўлганлар сони 2000 нафарга етган”.

Кўриниб турибдики, бу галги қўзғолон аввалгиларидан кўлами билан кескин фарқланмоқда. Қолаверса, ҳозирги ҳолат сабаблари ҳам бошқачароқ экани айтиляпти. Бу фикр сўнгги ярим асрда Эрон бошдан кечирган йирик норозилик ҳаракатлари сабаблари таҳлил қилинганда янаям ойдинлашади. Умуман, 1979 йилги инқилобдан бугунги нотинчлик давригача кузатилган намойишлар кўпинча мамлакат тарихида бурилиш нуқталарини белгилаб берган.

Масалан, ўтган аср 70-йиллари охирида Шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавий режимидан норозилик жамиятнинг турли соҳалари, жумладан талабалар, нефтчилар ва зиёлилар орасида кенг тарқалди. Оммавий намойиш сиёсий эркинлик ва ижтимоий адолатни талаб қилди. Ўша пайт оғир касал бўлган Шоҳ кучли босим туфайли мамлакатдан чиқиб кетди. Февраль ойига келиб Оятуллоҳ Руҳуллоҳ Ҳумайний раҳбарлигида бошланган инқилоб Ислом Республикаси ташкил топишига олиб келди. Янги режим қатъий шиа теократиясини ўрнатди ва репрессия кенг тарқалди. Минглаб одам қатл этилди ёки қамоққа ташланди. 1980 йиллардаги Эрон – Ироқ урушида кўп қон тўкилиши, сиёсий қатағон бир неча йил давом этиши асносида оммавий норозилик ҳаракати тўхтади.

Яна бир йирик намойиш 1999 йил фаоллар ва зиёлиларнинг “занжирли қотилликлари” жамоатчилик ғазабини қўзғатиши сабаб юзага келди.

Норозилик Теҳрон университети кампусида бошланди: талабалар қотилликлар бўйича тергов ўтказилиши ва фуқаролик ҳуқуқи ҳимоя қилинишини талаб қилиб кўчаларга чиқди. Хавфсизлик кучлари томонидан намойиш кескин бостирилиши тартибсизликни янада авж олдирди. Ўшанда камида уч киши ҳалок бўлган, тахминан 1200 одам ҳибсга олинган.

2009 йил ёзда Маҳмуд Аҳмадинажоднинг ғалабаси сифатида эълон қилинган баҳсли президентлик сайлови натижаси ҳам миллионлаб эронликлар кўчаларга чиқишига сабаб бўлди. “Яшил ҳаракат” номини олган бу оммавий намойиш хавфсизлик кучлари томонидан зўравонлик билан бостирилди. Натижада ўнлаб фуқаро ҳалок бўлди, минглаб одам ҳибсга олинди, юзлаб инсонлар жароҳатланди.

Яна бир йирик намойишга мамлакатда юзага келган иқтисодий ҳолат сабаб бўлган. 2017 йил охирида аҳоли кўчаларга чиқиб, озиқ-овқат нархи кўтарилиши, ҳукуматнинг камбағалларга нақд пул тўловини камайтириш режасига норозилик билдирди. Машҳадда бошланиб, ўнлаб шаҳарларга тарқалган тартибсизлик чоғи 20 дан кўп намойишчи ҳаётдан кўз юмди, юзлаб одам қўлга олинди.

2019 йил ноябрь ойида Эрон расмийлари субсидияланган бензин нархи кескин ошганини эълон қилди. Оқибатда навбатдаги оммавий норозилик бошланди. Кўчага чиққанлар, жумладан, ёнилғи қуйиш шохобчалари, банк ва дўконларга ўт қўйишди. Расмий маълумотга кўра, ўшанда 300 дан зиёд одам ҳалок бўлган. Расмийлар маълумот тарқалишини чеклаш мақсадида интернетга киришни вақтинча ўчириб қўйган.

Айтиш мумкинки, 2022 йил Маҳса Аминийнинг ўлимига қарши кўтарилган норозилик кўлами бўйича аввалгиларидан анча фарқ қилди.

Шу йил сентябрь ойида ахлоқ полицияси томонидан ҳижобни нотўғри кийгани учун ҳибсга олинган 22 ёшли Маҳса Аминий маҳкамада ўлим топди. Бу эса мамлакатда кучли норозилик уйғотди. БМТ терговчилари Эронни қизнинг ўлимига олиб келган жисмоний зўравонлик учун жавобгар, деб топди. Бир неча ой давом этган норозилик тўлқини натижасида 500 дан кўп инсон жон берди, 22 000 киши ҳибсга олинди.

Ҳозирги намойишлар эса мамлакат иқтисодий инқирозни бошдан кечираётгани ва санкциялар ҳамда Исроил билан кечган 12 кунлик уруш оқибатида янада кучайгани айтилмоқда. Хусусан, “Associated Press” ёзишича, миллий валюта қиймати кескин пасайиб, бир доллар 1,4 миллион риалга тенглашди. Турган гапки, бу халқ қаршилигига сабаб бўлди. Норозилик тезда бутун мамлакат бўйлаб тарқалди. Айни пайт расмийлар оммавий митингларни бостириш мақсадида интернет ва телефон алоқасини узиб қўйган.

С.Раҳимов, ЎзА шарҳловчиси