2025 yil 19 avgust kuni qabul qilingan “Dori vositalari va tibbiy jihozlar muomalasini tartibga solishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Prezident farmoni sog‘liqni saqlash sohasida muhim strategik qadam sifatida baholanmoqda. Bu hujjat orqali mamlakatda dori vositalari va tibbiy buyumlar muomalasini tartibga solishda xalqaro mexanizmlardan keng foydalaniladi. Shu yil 1 oktyabrdan boshlab, O‘zbekistonda Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan tan olingan muayyan xalqaro tartibga soluvchi organlar tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilgan dori vositalari milliy bozorda to‘g‘ridan-to‘g‘ri tan olinadi.

Aniqroq aytadigan bo‘lsak, qarorga muvofiq, ikki toifadagi xalqaro regulyator organlar tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilgan dori vositalari O‘zbekiston Respublikasida qayta tekshiruvlarsiz va qulay tartibda ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Bular: WHO Listed Authorities (WLA) – JSST tomonidan rasman tan olingan davlat regulyatorlari hamda Maturity Level 4 (ML-4) – JSSTning Global taqqoslash vositasi (Global Benchmarking Tool) bo‘yicha eng yuqori darajaga ega organlardir.

Bilasizmi, davlat dori vositalarini bozorda faoliyat yuritishiga ruxsat berish uchun odatda to‘liq laborator va klinik sinovlardan iborat murakkab va uzoq jarayonni amalga oshiradi. Yangi qarorga ko‘ra, agar dori vositasi yuqori darajali xalqaro tartibga soluvchi organ tomonidan oldindan tasdiqlangan bo‘lsa, O‘zbekiston tomonidan uni yana qaytadan tekshirishga hojat qolmaydi. Buning o‘rniga, mazkur davlat regulyatorining xulosasi asos sifatida qabul qilinadi. Boshqacha aytganda, O‘zbekiston "regulatory reliance" (tartibga solishda ishonch) tamoyilini joriy qilmoqda. Bu dunyodagi keng tarqalgan, zamonaviy va natijador yondashuv hisoblanadi.

Yangilikning ahamiyati shundaki, sifat kafolati va xavfsizlik ta’minlanadi. ML-4 darajasidagi regulyatorlar – AQSH, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, Kanada, Avstraliya kabi mamlakatlar agentliklari dori vositalarini turli bosqichlarda sinchiklab o‘rganadi. Ularning xulosalari xalqaro standartlarga javob beradi. Bu shunchaki rasmiy ruxsatnoma emas, balki mahsulot xavfsiz, samarali va texnologik jihatdan sifatli ekanligining kafolatidir.

Raqobat kuchayadi va dori narxlari pasayadi: ya’ni, mahsulotni bozorga chiqarish osonlashsa yangi, sifatli va turli dori vositalari ko‘payadi, raqobat o‘sadi. Bu esa narxlarni pasaytirishga va dori vositalarining keng omma uchun foydalanishini yaxshilashga xizmat qiladi.

Shuningdek, vaqt va resurs tejaladi: davlat organlari va mahalliy kompaniyalar dori vositalarini ro‘yxatdan o‘tkazishda vaqt va mablag‘ni tejaydi. Bozorga chiqish jarayoni ancha qisqaradi. Masalan, avval bir necha oy yoki yil davom etgan tekshiruvlar haftalar ichida amalga oshirilishi mumkin.

Yana bir ahamiyatli jihati shundaki, xalqaro hamkorlik mustahkamlanadi: O‘zbekistonning farmatsevtika sohasida xalqaro hamkorlar bilan ishonchli sherik sifatida tan olinishiga turtki beradi. Jahon dori sanoati bilan integratsiya kuchayadi.

Dunyo tajribasidan ko‘rish mumkinki, bunday tartib jahonda keng tarqalgan. Xususan: Singapur, Chili, Keniya, Gana, Janubiy Afrika, Kolumbiya, Malayziya kabi mamlakatlar yuqori darajali tartibga soluvchi organlarning xulosalarini asos qilib qabul qiladi. Vetnam va Indoneziya singari davlatlar dori vositalarini ro‘yxatdan o‘tkazishda FDA yoki EMA kabi organlarning ma’lumotlariga ishonadi. Yevropa Ittifoqi doirasida esa a’zo davlatlar bir-birining regulyator agentliklariga to‘liq ishonadi. Bu "mutual recognition" deb ataladi. JSSTning o‘zi ham bu tamoyilni keng tavsiya qilmoqda. Chunki, bu tizim sog‘liqni saqlashni yaxshilashda muhim mexanizm hisoblanadi.

Bizda esa umuman boshqacha: har qanday dori vositasi, hatto xalqaro litsenziyaga ega bo‘lsa ham, to‘liq qayta ekspertizadan o‘tar edi. Bu jarayon ko‘p vaqt va xarajat talab qilar, ba’zi hollarda dori vositalarini bozorga chiqarish kechikishiga sabab bo‘lardi.

Shu o‘rinda sizda iste’molchi sifatida xavotir va bir qator savollar tug‘ilishi tabiiy. Shuni alohida ta’kidlash joizki, xalqaro regulyatorlarni tan olish – bu nazoratsizlik emas. O‘zbekiston hukumat organlari ham mahsulotni monitoring qilish, nomutanosib reaksiyalar yoki noxush holatlar bo‘yicha ma’lumot yig‘ish, bozordagi mahsulotni sifat nazoratidan o‘tkazish kabi vazifalarni bajarishda davom etadi. Shu boisdan, aholining xavfsizligi hamon ustuvor masala bo‘lib qoladi.

Xulosa qilib aytganda, 2025 yil 1 oktyabrdan amalga kirishi kutilayotgan bu tizim – O‘zbekiston farmatsevtika sektoridagi tub burilish nuqtasi hisoblanadi. Bu orqali dori vositalarining sifat va xavfsizligi ta’minlanadi, ro‘yxatdan o‘tkazish jarayoni tezlashadi, aholining zamonaviy dori-darmon vositalariga yetib borishi osonlashadi, mamlakat farmatsevtika sanoati xalqaro bozorga yanada yaqinlashadi. 

Mohigul Qosimova, O‘zA