Бугунги кунда глобал экологик муаммолар тобора чуқурлашиб борар экан, ёввойи ҳаётни муҳофаза қилиш масаласи халқаро кун тартибининг энг долзарб йўналишларидан бирига айланмоқда. Кўчиб юрувчи турлар тўғрисидаги конвенция (CМS) ва Хавф остидаги ёввойи фауна ва флора турлари билан халқаро савдо тўғрисидаги конвенция (CITES) ўртасидаги ҳамкорлик эса мазкур жараённинг муҳим таркибий қисми сифатида алоҳида аҳамият касб этмоқда.
CМS Бош котиби Эми Френкелнинг таъкидлашича, ушбу икки халқаро тузилма ўртасида стратегик уйғунлашувнинг кучайиши нафақат биологик хилма-хилликни сақлаш, балки глобал миқёсда табиатни муҳофаза қилиш жараёнларини тизимли ва самарали асосда йўлга қўйиш учун ҳам муҳим. У CМS ва CITESнинг бир-бирини тўлдиришига алоҳида урғу берди.
CITES асосан халқаро савдони тартибга солиш, савдо туфайли турларнинг камайиб кетишининг олдини олишга хизмат қилади. CМS эса миллий даражадаги муаммолар - яшаш ҳудудларининг қисқариши, экологик боғлиқликнинг бузилиши ва одамлар билан ҳайвонлар ўртасидаги тўқнашувларга қарши курашади.
Френкел турли минтақаларда олиб борилаётган самарали ҳамкорлик мисолларига тўхталаркан, айниқса Марказий Осиёдаги натижаларни алоҳида қайд этди. Қозоғистон ва Ўзбекистон билан сайғоқни муҳофаза қилиш бўйича олиб борилган узоқ йиллик илмий асосланган ҳамкорлик CМSнинг амалий жиҳатдан анча самарали ишлаётганини кўрсатади. Бугунга келиб, сайғоқ популяциясининг тикланиши халқаро экологик ҳамкорликнинг муваффақиятли намунаси сифатида қайд этилмоқда.
Бундан ташқари, Лотин Америкасида ягуарнинг муҳофазасига қаратилган минтақавий стратегиянинг ишлаб чиқилгани CМSнинг глобал экологик жараёнлардаги фаоллигидан далолат беради. Бу ҳужжат кенг кўламли, илмий асосланган ва узоқ муддатли чора-тадбирлар мажмуи учун мустаҳкам замин яратган.
Кўчиб юрувчи турлар учун экологик боғлиқликнинг муҳимлиги ҳақида гапирар экан, Френкел бу жараён нафақат ҳайвонларнинг яшаб қолиши, балки экотизимлар барқарорлиги, иқлим мувозанати ва умуман, глобал барқарор ривожланишнинг ажралмас омили эканини айтиб ўтди.
Кўчиб юрувчи турлар бир мамлакат чегарасидан иккинчисига ўтади. Демак, уларнинг хавфсизлиги ва яшаш жойларининг узвий боғлиқлиги халқаро ҳамкорликни талаб қилади. Ҳар бир давлат ўз ҳудудидаги муҳофаза чораларини кучайтирса-да, экологик йўлакларнинг узлуксизлиги глобал ҳамкорлик билан таъминланади.
“Экотизимлар уйғунлиги ҳаётни қўллаб-қувватлайди — турларни ҳам, инсонларни ҳам, иқлимни ҳам. CITES CоP20 илм-фан асосидаги ёндашувни мустаҳкамлаш, ҳамкорликни кенгайтириш ва давлатлар биргаликда ҳаракат қилганда янада кучли ва оқилона табиатни муҳофаза қилиш мумкинлиги ҳақида бутун дунёга кучли сигнал бериш учун тарихий имкониятдир”, — дея якунлади Френкел.
Конференция натижалари CMS ва CITESнинг келгуси ўн йилликдаги стратегик йўналишларини белгилаши, кўчиб юрувчи турлар ва уларнинг экотизимларини муҳофаза қилишдаги халқаро сиёсатни янги босқичга кўтариши кутилмоқда.
Дилдора ДЎСМАТОВА, ЎзА