O‘tmish manzaralarini tiklashda, ajdodlarimizning turmush tarzi, davlat boshqaruvi tizimi va ijtimoiy-iqtisodiy hayotini o‘rganishda yozma manbalarning o‘rni beqiyos. Ana shunday nodir va qimmatli manbalardan biri XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida yashab ijod etgan ma’rifatparvar olim, shoir va geograf Gulshaniy qalamiga mansub “Tarixi Humoyun” asaridir. Ushbu asar nafaqat tarixiy voqealar bayoni, balki Buxoro amirligining hududiy tuzilishi, tabiiy boyliklari va aholisi haqida mukammal ma’lumot beruvchi manba sifatida qadrlanadi. Ushbu maqolada Gulshaniyning hayoti, uning “Tarixi Humoyun” asarining yaratilish tarixi xususida so‘z yuritamiz.

Gulshaniy adabiy taxallusi bilan ijod qilgan Mulla Muhammad Sodiqxoja Buxoroning ko‘zga ko‘ringan ziyolilaridan biri bo‘lgan. Manbalarda keltirilishicha, uning otasi tomonidan ajdodlari Maxdumi A’zamga borib taqaladi, onasi tomonidan esa Buxoroning mashhur qozikaloni Badriddinga qarindoshlik rishtalari bilan bog‘lanadi. Gulshaniy nafaqat ilm, balki hunarmandchilik sohasida ham katta mahorat egasi bo‘lgan. Xususan, uning tog‘asi zargarlik va muhr o‘yish san’atida tengsiz usta hisoblangan. Gulshaniy ham ushbu nozik hunarlarni puxta egallagan va o‘z davrida zargarlik hamda naqqoshlik borasida yuksak did sohibi sifatida e’tirof etilgan.

Gulshaniyning ilmiy dunyoqarashi shakllanishida uning til o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqi muhim omil bo‘lgan. Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, u Buxoro madrasalari tolibi ilmlari orasida rus tilini mustaqil o‘rganishga kirishgan dastlabki shaxslardan biri hisoblanadi. Buxorolik taniqli ziyoli Sharifjon Maxdum o‘z esdaliklarida Gulshaniyning rus tilini o‘rganishdagi g‘ayrati va bu boradagi yutuqlarini alohida ta’kidlab o‘tgan. Uning bu salohiyati keyinchalik Buxoroga kelgan rus sharqshunoslari va tadqiqotchilari bilan ilmiy muloqot o‘rnatishda qo‘l kelgan. Xususan, mashhur sharqshunos A.N.Samoylovich bilan yaqin muloqotda bo‘lib, unga fors tili va mahalliy urf-odatlardan saboq bergani ma’lum.

“Tarixi Humoyun” asarining yozilish tarixi ham nihoyatda qiziqarli. Manbalarda qayd etilishicha, ushbu asar Buxoro hukumatining topshirig‘i yoki bevosita qushbegi (bosh vazir)ning ko‘rsatmasi bilan yozilgan bo‘lishi mumkin. Asarning tuzilishi va mazmuni uning shunchaki tarix kitobi emas, balki davlat boshqaruvi uchun zarur bo‘lgan ma’muriy-geografik qo‘llanma vazifasini o‘taganidan dalolat beradi. Kitob muqaddima va to‘qqiz maqoladan iborat bo‘lib, unda Buxoro amirligining viloyatlari, tumanlari, shahar va qishloqlari, aholi soni, etnik tarkibi, iqtisodiy imkoniyatlari, tabiiy boyliklari mufassal bayon etilgan.

Asarning eng qimmatli jihatlaridan biri – uning statistik ma’lumotlarga boyligidir. Gulshaniy har bir viloyatni tavsiflar ekan, u yerdagi xonadonlar (uylar) soni, masjid va madrasalar miqdori, bozorlar va karvonsaroylar haqida aniq raqamlarni keltiradi. Masalan, Qarshi viloyati, Shahrisabz, Hisor, Ko‘lob, Qorategin va Darvoz kabi hududlarning tabiati, suv resurslari va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari haqida noyob ma’lumotlarni uchratish mumkin. Muallif nafaqat yirik shaharlar, balki chekka tog‘li tumanlar, ularning iqlim sharoiti va yo‘l tizimi haqida ham to‘xtalib o‘tadi.

Gulshaniyning yozish uslubi ham o‘ziga xos bo‘lib, unda rasmiy bayon bilan birga, shoirona lutf va nozik kuzatuvchanlik uyg‘unlashib ketgan. U o‘z asarida joy nomlarining etimologiyasiga, tarixiy obidalarning tavsifiga alohida e’tibor qaratadi. Masalan, qadimiy binolar, tosh masjidlar, ziyoratgohlar va qal’alarning holati, ularning qachon va kim tomonidan qurilganligi haqidagi qaydlari bugungi kun me’morchilik va san’at tarixi mutaxassislari uchun qimmatli manba hisoblanadi. Shuningdek, asarda turli qabila va elatlarning joylashuvi, ularning mashg‘ulotlari va urf-odatlari haqidagi etnografik ma’lumotlar ham o‘rin olgan bo‘lib, bu o‘zbek xalqi tarixini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Gulshaniy hayotining so‘nggi yillari va vafoti haqidagi ma’lumotlar ham manbalarda saqlanib qolgan. U 1910 yilda vafot etgan bo‘lib, o‘zidan boy ilmiy va adabiy meros qoldirgan. Uning vafotidan so‘ng, shaxsiy kutubxonasi va qo‘lyozmalari taqdiri haqida turli ma’lumotlar mavjud bo‘lsa-da, “Tarixi Humoyun” asarining bizgacha yetib kelishining o‘ziyoq katta baxtdir. Ushbu asar orqali biz XIX asr oxiridagi Vatanimizning haqiqiy qiyofasini, ota-bobolarimizning bunyodkorlik salohiyatini va davlatchilik an’analarini teranroq anglash imkoniga egamiz.

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Gulshaniyning “Tarixi Humoyun” asari shunchaki bir yerda o‘tirib yozilgan asar emas, balki muallifning shaxsiy kuzatuvlari, sayohatlari va mavjud ma’lumotlarni chuqur tahlil qilishi natijasida dunyoga kelgan tadqiqotdir. Asarning tili va uslubi, undagi ma’lumotlarning aniqligi va ko‘lami Gulshaniyni o‘z davrining yetuk olimi sifatida e’tirof etishga to‘la asos bo‘ladi. 

Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, Mulla Muhammad Sodiqxoja Gulshaniy va uning “Tarixi Humoyun” asari milliy tariximizning ajralmas qismidir. Bu kabi manbalarni o‘rganish, ulardagi har bir satrni ilmiy tahlil qilish va keng jamoatchilikka yetkazish – muhim vazifa. Zotan, o‘z tarixini, o‘z allomalarini va ular qoldirgan boy merosni chuqur bilgan xalqning kelajagi ham buyuk bo‘ladi. 

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA