Ўтмиш манзараларини тиклашда, аждодларимизнинг турмуш тарзи, давлат бошқаруви тизими ва ижтимоий-иқтисодий ҳаётини ўрганишда ёзма манбаларнинг ўрни беқиёс. Ана шундай нодир ва қимматли манбалардан бири XIX аср иккинчи ярми ва XX аср бошларида яшаб ижод этган маърифатпарвар олим, шоир ва географ Гулшаний қаламига мансуб “Тарихи Ҳумоюн” асаридир. Ушбу асар нафақат тарихий воқеалар баёни, балки Бухоро амирлигининг ҳудудий тузилиши, табиий бойликлари ва аҳолиси ҳақида мукаммал маълумот берувчи манба сифатида қадрланади. Ушбу мақолада Гулшанийнинг ҳаёти, унинг “Тарихи Ҳумоюн” асарининг яратилиш тарихи хусусида сўз юритамиз.

Гулшаний адабий тахаллуси билан ижод қилган Мулла Муҳаммад Содиқхожа Бухоронинг кўзга кўринган зиёлиларидан бири бўлган. Манбаларда келтирилишича, унинг отаси томонидан аждодлари Махдуми Аъзамга бориб тақалади, онаси томонидан эса Бухоронинг машҳур қозикалони Бадриддинга қариндошлик ришталари билан боғланади. Гулшаний нафақат илм, балки ҳунармандчилик соҳасида ҳам катта маҳорат эгаси бўлган. Хусусан, унинг тоғаси заргарлик ва муҳр ўйиш санъатида тенгсиз уста ҳисобланган. Гулшаний ҳам ушбу нозик ҳунарларни пухта эгаллаган ва ўз даврида заргарлик ҳамда наққошлик борасида юксак дид соҳиби сифатида эътироф этилган.

Гулшанийнинг илмий дунёқараши шаклланишида унинг тил ўрганишга бўлган иштиёқи муҳим омил бўлган. Тарихий маълумотларга кўра, у Бухоро мадрасалари толиби илмлари орасида рус тилини мустақил ўрганишга киришган дастлабки шахслардан бири ҳисобланади. Бухоролик таниқли зиёли Шарифжон Махдум ўз эсдаликларида Гулшанийнинг рус тилини ўрганишдаги ғайрати ва бу борадаги ютуқларини алоҳида таъкидлаб ўтган. Унинг бу салоҳияти кейинчалик Бухорога келган рус шарқшунослари ва тадқиқотчилари билан илмий мулоқот ўрнатишда қўл келган. Хусусан, машҳур шарқшунос А.Н.Самойлович билан яқин мулоқотда бўлиб, унга форс тили ва маҳаллий урф-одатлардан сабоқ бергани маълум.

“Тарихи Ҳумоюн” асарининг ёзилиш тарихи ҳам ниҳоятда қизиқарли. Манбаларда қайд этилишича, ушбу асар Бухоро ҳукуматининг топшириғи ёки бевосита қушбеги (бош вазир)нинг кўрсатмаси билан ёзилган бўлиши мумкин. Асарнинг тузилиши ва мазмуни унинг шунчаки тарих китоби эмас, балки давлат бошқаруви учун зарур бўлган маъмурий-географик қўлланма вазифасини ўтаганидан далолат беради. Китоб муқаддима ва тўққиз мақоладан иборат бўлиб, унда Бухоро амирлигининг вилоятлари, туманлари, шаҳар ва қишлоқлари, аҳоли сони, этник таркиби, иқтисодий имкониятлари, табиий бойликлари муфассал баён этилган.

Асарнинг энг қимматли жиҳатларидан бири – унинг статистик маълумотларга бойлигидир. Гулшаний ҳар бир вилоятни тавсифлар экан, у ердаги хонадонлар (уйлар) сони, масжид ва мадрасалар миқдори, бозорлар ва карвонсаройлар ҳақида аниқ рақамларни келтиради. Масалан, Қарши вилояти, Шаҳрисабз, Ҳисор, Кўлоб, Қоратегин ва Дарвоз каби ҳудудларнинг табиати, сув ресурслари ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ҳақида ноёб маълумотларни учратиш мумкин. Муаллиф нафақат йирик шаҳарлар, балки чекка тоғли туманлар, уларнинг иқлим шароити ва йўл тизими ҳақида ҳам тўхталиб ўтади.

Гулшанийнинг ёзиш услуби ҳам ўзига хос бўлиб, унда расмий баён билан бирга, шоирона лутф ва нозик кузатувчанлик уйғунлашиб кетган. У ўз асарида жой номларининг этимологиясига, тарихий обидаларнинг тавсифига алоҳида эътибор қаратади. Масалан, қадимий бинолар, тош масжидлар, зиёратгоҳлар ва қалъаларнинг ҳолати, уларнинг қачон ва ким томонидан қурилганлиги ҳақидаги қайдлари бугунги кун меъморчилик ва санъат тарихи мутахассислари учун қимматли манба ҳисобланади. Шунингдек, асарда турли қабила ва элатларнинг жойлашуви, уларнинг машғулотлари ва урф-одатлари ҳақидаги этнографик маълумотлар ҳам ўрин олган бўлиб, бу ўзбек халқи тарихини ўрганишда муҳим аҳамият касб этади.

Гулшаний ҳаётининг сўнгги йиллари ва вафоти ҳақидаги маълумотлар ҳам манбаларда сақланиб қолган. У 1910 йилда вафот этган бўлиб, ўзидан бой илмий ва адабий мерос қолдирган. Унинг вафотидан сўнг, шахсий кутубхонаси ва қўлёзмалари тақдири ҳақида турли маълумотлар мавжуд бўлса-да, “Тарихи Ҳумоюн” асарининг бизгача етиб келишининг ўзиёқ катта бахтдир. Ушбу асар орқали биз XIX аср охиридаги Ватанимизнинг ҳақиқий қиёфасини, ота-боболаримизнинг бунёдкорлик салоҳиятини ва давлатчилик анъаналарини теранроқ англаш имконига эгамиз.

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Гулшанийнинг “Тарихи Ҳумоюн” асари шунчаки бир ерда ўтириб ёзилган асар эмас, балки муаллифнинг шахсий кузатувлари, саёҳатлари ва мавжуд маълумотларни чуқур таҳлил қилиши натижасида дунёга келган тадқиқотдир. Асарнинг тили ва услуби, ундаги маълумотларнинг аниқлиги ва кўлами Гулшанийни ўз даврининг етук олими сифатида эътироф этишга тўла асос бўлади. 

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, Мулла Муҳаммад Содиқхожа Гулшаний ва унинг “Тарихи Ҳумоюн” асари миллий тарихимизнинг ажралмас қисмидир. Бу каби манбаларни ўрганиш, улардаги ҳар бир сатрни илмий таҳлил қилиш ва кенг жамоатчиликка етказиш – муҳим вазифа. Зотан, ўз тарихини, ўз алломаларини ва улар қолдирган бой меросни чуқур билган халқнинг келажаги ҳам буюк бўлади. 

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА