Moziy sahifalarida shunday kutilmagan hodisalar borki, ular insoniyat taqdirining naqadar chigal va ayni vaqtda qanchalik qiziqarli ekanini namoyon etadi. Sovuq Boltiq dengizi qirg‘oqlari va quyoshli O‘zbekiston zamini orasidagi minglab chaqirim masofaga qaramay, bu ikki o‘lkani inson qismati bog‘lab turadi. O‘zini “eestlased” deb atauvchi eston xalqi vakillarining Turkiston o‘lkasiga ilk qadamlari bundan bir yarim asr muqaddam qo‘yilgan edi. Bu jarayon shunchaki bir hududdan boshqa hududga ko‘chib o‘tish emas, balki turli madaniyat va din vakillarining yonma-yon yashash tajribasi edi. Uzoq shimoldan kelgan bu elat vakillari o‘zbek zaminida o‘zlariga ikkinchi vatan topa oldilar.
Estonlarning Turkiston hududida paydo bo‘lishi XIX asrning 60-yillari oxiriga to‘g‘ri keladi. Dastlabki bosqichda ular asosan Rossiya imperiyasining harbiy va fuqarolik ma’muriyati tarkibida xizmat qilganlar. O‘sha davrda o‘lkaga kelgan yevropalik mutaxassislar qatorida eston harbiylari va amaldorlari ham bor edi. Biroq bu kichik guruh hali muqim o‘rnashgan jamoa emasdi. Asl etnik qatlamning shakllanishi XIX va XX asrlar bo‘sag‘asidagi dehqonlar ko‘chishi bilan boshlandi. Chor hukumatining ko‘chirish siyosati doirasida bir qancha eston oilalari unumdor yer izlab janubga yo‘l oldilar.
Manbalarda saqlangan ma’lumotlar ularning joylashuvi haqida aniq tasavvur beradi. Toshkent ostonasida bir nechta eston oilalari dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Tarixiy hujjatlarda ilk qayd etilgan shaxslardan biri – Estlyandiya guberniyasidan kelgan Otto Redlindir. U Toshkentning rus qismida yashovchi lyuteran yo‘nalishiga mansub aholi ro‘yxatida zikr etilgan. Bu esa estonlarning o‘z diniy va milliy o‘zligini saqlashga intilganidan dalolat beradi.
“O‘zbekistonning etnik atlasi”da yozilishicha, Farg‘ona vodiysi ham estonlar uchun muhim manzilga aylandi. Andijon uyezdi hududida uchta alohida xutor (qo‘rg‘on) tashkil etilgan edi. Ushbu manzilgohlarda yashovchi 30 ga yaqin estonlar asosan ziroatchilik va chorvachilikni yo‘lga qo‘ydilar. Tarixiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, eston dehqonlarining turmush darajasi ko‘chib kelgan boshqa slavyanlarga qaraganda ancha yuqori bo‘lgan. Ular xo‘jalikni yuritishda katta muvaffaqiyatlarga erishganlar. Bu holat ularning mehnatsevarligi va tadbirkorlik qobiliyati bilan izohlanadi.
XX asrning boshlaridagi siyosiy to‘fonlar estonlar taqdiriga ham ta’sir o‘tkazdi. Birinchi jahon urushi davridagi qochqinlar oqimining ortga qaytishidan so‘ng, O‘rta Osiyoda taxminan 200 nafar eston qoldi. 1920-yillarda ular Toshkent, Samarqand, Farg‘ona va Qo‘qon shaharlarida istiqomat qilishgan. 1926-yilgi aholini ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda 216 nafar eston yashagan. 1930-yillarning oxirida esa vaziyat yanada chigallashdi. SSSR va Finlyandiya chegarasi hududlaridan majburan ko‘chirilgan (deportatsiya qilingan) estonlarning yangi guruhi O‘rta Osiyoga keltirildi.
Ikkinchi jahon urushi yillarida o‘zbek zamini yana bir bor xavfsiz boshpana vazifasini o‘tadi. Boltiqbo‘yi respublikalarining okkupatsiya qilinishi sababli ko‘plab estonlar vaqtinchalik yashash uchun O‘zbekistonga evakuatsiya qilindi. Urush tugagach, ularning bir qismi o‘z vataniga qaytgan bo‘lsa, qolganlari shu yerda muqim yashab qoldi. Yillar davomida eston diasporasi sonida o‘zgarishlar kuzatildi. 1979-yilda ularning soni 1064 nafarga yetib, eng yuqori ko‘rsatkichni qayd etdi. Biroq keyingi davrlarda bu raqam kamayib bordi.
O‘zbek va eston xalqlari o‘rtasidagi do‘stlik rishtalari 1966-yilgi Toshkent zilzilasidan so‘ng yanada mustahkamlandi. Og‘ir sinov damlarida kichik Estoniya ham chetda qarab turmadi. Toshkentni qayta tiklash uchun 200 nafar malakali quruvchi yuborildi. Ular o‘z vazifalarini mas’uliyat bilan bajardilar. Bor-yo‘g‘i 16 oy ichida eston quruvchilari ikkita 50 xonadonli turar-joy binosini foydalanishga topshirdilar.
Estonlar soni har doim kamchilikni tashkil etgan bo‘lsa-da, ular jamiyat hayotida sezilarli iz qoldirdilar. 1989-yilda respublikamizda 854 nafar eston istiqomat qilgan bo‘lsa, 2000-yilga kelib bu ko‘rsatkich 342 nafarni tashkil etdi. 1990-yillardan boshlab tarixiy vatanga qaytish jarayoni kuchaydi. Bu tabiiy demografik jarayon bo‘lib, tarixiy vaziyat o‘zgarishi bilan bog‘liq edi.
Bugungi kunda O‘zbekistondagi estonlar tarixi – bu xalqlar do‘stligi va bag‘rikenglikning yorqin namunasidir. Turli davrlardagi siyosiy va ijtimoiy bo‘ronlarga qaramay, o‘zbek zamini shimollik mehmonlar uchun tinch va xavfsiz go‘sha bo‘la oldi. Estonlarning bu yerdagi faoliyati, mehnati va qoldirgan madaniy izlari tariximizning ajralmas qismiga aylandi. Bu tarixiy voqelik bizga insonparvarlik chegara bilmasligini va haqiqiy do‘stlik sinovli damlarda toblanishini yana bir bor isbotlaydi.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA