Файзулла бобо олислашиб бораётган уруш йилларини, ўша пайтдаги айрим воқеаларни айтади, ўша манзараларни миридан-сиригача, моҳир қаламкаш ёки мусаввирдек синфдаги болалар қалбига нақшдек ўйиб, ўчмас қилиб чизади, тасвирлар ваҳми ўзгача, воқеадаги хатти-ҳаракатларнинг изоҳлариям бошқача, ҳаммаси қандайдир бошқача эди, ўзларига нотаниш оламнинг шу пайтгача кўринмаган-билинмаган синоатларига рўбарў келишганди шунда ўқувчилар. Қорли кунда резведкага чиқишганида Файзулла бобо ўзи учун қадрдон бўлиб кетган қуролдошидан қай тариқа айрилгани, шундоққина қўлида жон берганини айтади, кейин бир хўрсиниб олиб, кейинги манзара ҳақида – дарахт тепасидаги икки фашистни анча вақтгача илғамаганликларини гапириб беради, кейин эса урушнинг кейинги йилларида бир муддат концлагерга тушиб қолгани ҳақида гапиради. Гапларида шиддат мўл, ҳикояларининг зарур жойларида беихтиёр тўхтаб-тўхтаб қолади, яна давом этади. Биз, дастлаб футболни кўзимиз қиймасдан, “яна тарбиявий соатми”, деб зўрға “синфга қамалиб ўтирган” болаларнинг эса дастлабки таассуротларимиздан асар ҳам қолмаган, ҳали айтганимдек, вужудимиз қулоққа айланган. Эсимда турибди, шунда бир қизиқ ҳолат бўлди. Концлагерга тушгани ва у ердан мўъжизадек бўлган бир воқеа туфайли қутулиб, қочгани ҳақида гапираркан, Файзулла бобо гап орасида икки-уч “немисларнинг ҳаммасиям фашист эмас”, деб қўйди. Биринчи марта айтгани гап орасида ўтиб кетди, иккинчи мартаям шундай деганида, синфдошим Адҳам қўл кўтариб савол берди.

— Уларни нега фашист демайсиз, Файзулла бобо, уруш фашистлар билан бўлган...

— Ҳар қандай пайтдаям одамни одам деб аташ керак. Мен фашистларниям кўрдим, лекин уларни одам деб атаб бўлмайди. Шунинг учун айтдим бу гапни... Лекин одамни одам дейиш керак! – сал қизишди бобо.

Турган гапки, жавоб кўнгилдагидек, тўғрироғи, тўлақонли бўлмади. Бу ҳикоя эса, Файзулла бобонинг тарбиявий соатимиздаги сўнгги ҳикояси бўлганиданми, ёки мен ҳозир эслолмаётган бошқа бир сабабданми, ишқилиб, уруш қатнашчиси кейинги гапларини қисқа қилди. Ёдга олганларини айтиб бериб чарчаётгандек эди у.

Ўша йили ёзда туманимизнинг чет ҳудуди, Ғўбдинтоғ этагидаги қўриқ ерлар ўзлаштирилиб, “Қорақалпоғистон” деб аталган давлат хўжалиги ташкил этилди. Файзулла бобо ўша хўжаликда мева-сабзавот бригадасига бригадирлик қилади. Биз олтинчини тугатган болалар ёзги таътилда ўша хўжаликка қатнаб (юк машинаси олиб кетиб, олиб келиб қўяди) ишладик. Мен бир неча жўрам билан Файзулла бобонинг бригадасига ишга бордик. Боланинг иши ҳамма вақт ҳам “ортидан ўзинг югур” қабилида бўлавермайди. Биз, айтиш мумкинки, пишиқ иш қилардик, қаттиққўл Файзулла бобо айтганидек, “иккинчи марта қайтмайдиган” қилиб ишлардик – чопиқ бўладими бу иш, бошқасими... Файзулла бобо иш билан ўйинни аралаштириб юбормаслигимизни тайинларди, “Ишни астойдил қилинглар, кейин машина келгунича чўмилишга борасанми ё бошқа бир ўйин топасанми жавоб бераман. Лекин ҳеч қачон ишлаб ўйнаманглар, ўйнаб ишламанглар,” дерди у. Ҳар куни айтилаверадиган бу гап қулоғимизга кириб қолганидан биз ҳам шундай қилишга беихтиёр ҳаракат қилардик. Шундан хўжалик миқёсида бизнинг бригадамиз болалари яхши ишлаётгани бот-бот айтилиб, рағбатлантириб туриларди.

Қулоғимда қолиб кетган гапга аниқлик киритдим бир куни... Тушликни ўтказа солиб, болалар билан чўмилишга шошамиз. Файзулла бобо ҳар биримизга четки қийиқ ерлардан бир парчадан жой бериб, нимадир экиб олинглар, дерди, мен шу бир парчага сабзи эккандим – шуни кўриб келишим сабаб бўлиб чўмилишдан қолиб кетдим. Шийпонга қайтсам, Файзулла бобо ёлғиз ўзи, тезоқар сувга қараб, ўйланиб ўтирибди. Қулоғимда қолиб кетган гап бор эмасми... ўша тарбиявий соатда айтиб берганларини эслатдим, шу тариқа секин гапга тутдим бобони.

— Файзулла бобо, — дедим секин, — нега энди немислар душман бўлишса-ю улар фашист бўлмаслиги керак. Ахир сизлар ўзингиз айтганингиздек, фашистлар билан урушгансиз-ку...

— Бу ёққа, кел-чи, — деди у ёнидаги жойни кўрсатиб, мен бориб ўтирдим, у кишининг имлови билан ўзимга чой қуйиб ҳам олдим.

— Концлагердалигимда одам ёқилувчи печларни кўрганман. Освенсимийди адашмасам. Мен шу печнинг оғзидан қайтганман. Бир немис офицери бор эди. Бизни баракдан чиқариб, ишлатиб, кейин яна баракка қайтариб олиб келарди.

— Қўлида милтиқ бўлганда унинг, а?..

— Эй, бола, немис бўладию қўлида милтиқ бўлмайдими? Хуллас, шу офицер... шу офицер...

— Одамларни ёқиб юбориш учун печга ташлашганми?

— Ўқитувчилар мени мактабга чақиради кўпинча, мен бораман, бораману борганимдан кейин кўп нарсаларни бутунлай айтиб беролмаслигимни тушуниб қоламан. Кел, жуда қизиқувчан боласан сен... сенга бир нарсаларни айтиб берақолай...

Мен мамнунлик билан индамай қолдим, шарт туриб токчадан парварда олиб, бобонинг олдига қўйдим, биттасини ўзим қарсиллатиб тишлаб чойни хўпладим, бобоям парвардадан биттасини олди...

— Хуллас, сезиб юраман, шу офицер менга кун сайин бошқача қарайди. Милтиғининг қўндоғи билан тушириб қолади бошқаларни, алланималар дейди ўзини тилида, сўкади-бақиради... негадир менга келганида секин қўли билан туртиб ўтказиб юборади. Ҳалигача буни тушунмайман... нега бундай бўлган? Хуллас, боя сўраганинг – одам ёқилувчи печга ташланувчи асирлар бир қатор қилиниб, бирма-бир яқинлашади. Бир немис печ эшигини очиб-ёпиб туради, биттаси навбати келган биздай шўринг қурғурни шарт печнинг ажал домидек бўлган оғзига улоқтиради – шундай... ушлаб... мана бундай қилиб отиб юборади печнинг оғзига. Менинг ҳам навбатим етиши керак – озгина қолди. Пичирлаб ўзимча калима қайтараман, билганимча ғудурланиб такрорлайман – ҳозир ўйласам, нималар деганимниям ўзим билмайман энди. Навбатим етди, мажолимиз йўқ... бақувват қўл камарим аралаш шарт тутиб даст кўтарди, кейин... ловуллаган печнинг очиқ оғзидан ичкарига тушишимни билиб, кўзимни чирт юмганман, бошқа нарсани билишга-сезишга фурсат йўқ, ҳамма қатори тақдирга аллақачон тан берганман. Бир маҳал қарасам... тап этиб, қуруқ ерга тушдим. Шарт ўгирилсам... бояги офицерга кўзим тушди. У автоматини билан шунақанги зарбда итардики, ўз-ўзидан нарироқдаги чуқурликка юмалаб кетдим. 

Шундай қилиб, ажаб оғзига бориб, шу оғизга тушмай қолдим. Ўша офицер мени охирги паллада четга улоқтириб юборибди. Мажол йўқ, хиёл бошимни кўтариб печ оғзидаги навбатда турганлар томон қарасам... бояги офицер шиддат билан навбати етган асирни печ оғзига улоқтириб турибди. Бир кундан кейин ўша офицер мени тунда баракдан олиб чиқиб... ўрмон томондаги йўлни имлаб кўрсатиб концлагердан чиқариб юборди. Нега шундай қилганини ҳалигача тушунмайман, ўзимча, одам одамга ўхшаши мумкин, эҳтимол мен ўша офицернинг кимигадир ўхшагандирман. У менга қараб уни, уйини, қайсидир жигарини эслагандир, дейман. Янаям ким билади дейсан... лекин бир нарсани аниқ биламан – немисларнинг ҳаммасиям фашист бўлмагани рост гап. Уларнинг орасида ҳам даврининг, шароти ёки сиёсатнинг тақозоси билангина “фашист” бўлиб қолганлари бўлиши мумкин экан. Буни биласанми, бола, кўп жойда айтолмайман, кўп жойда эмас, ҳеч жойда айтолмайман. Икки кун ўрмонда улоқиб қолиб кетиб, учинчи куни ўзимизнинг разведкачилар мени топиб олишган. Фашистнинг фашистлиги рост, лекин немиснинг ҳаммаси ҳам фашист бўлмагани рост. Мен буни аниқ биламан. Коммунистик партия йўриғи билан қараса, бундай деб айтиб бўлмайди. Эсингда турсин, жаа, қизиқаверганинг учун айтдим, бировга айтадиган гап эмас бу.

Энди, болам, аслида бу гапларни бировга айтиб бўлмайди. Турақол, парварданиям қарсиллатдинг, ана жўраларинг келаяпти, бояги ишни тугатиб қўйинглар, кейин яна ўйнайверасизлар.

“Бировга айтиб бўлмайдиган гап” билан анчагача таъсирланиб юрдим. Кейин-кейин бу эсимдан ҳам чиқиб кетди. Вақт ўтди, йиллар ўтди, йиллар ўзининг билганини айтиб ўтди, мен уларнинг барчасига қулоқ тутдим, мен уларнинг барчасига имкони борича синчиклаб қарагим келди, тушунгим келди йилларнинг билганларини... Ҳозир қишлоғимизда урушда қатнашган одамлар йўқ. Раҳматли бўлиб кетган ҳаммаси. Кейин билдим, кейин билсам... Файзулла бобо тайинлаган “бировга айтиб бўлмайдиган гап” ёдимдан бутунлай чиқиб кетмаган экан...