Tarix fani, bir qarashda, o‘zgarmas faktlar va sanalar to‘plamidek tuyuladi. Ammo uning ichiga chuqurroq kirgan sari, bu sohaning naqadar jonli, bahs-munozaralarga boy va ba’zan izquvarlik qissalarini eslatuvchi jarayon ekaniga amin bo‘lamiz.
Tarixchilarning asosiy vazifasi nafaqat voqealarni yozish, balki manbalarni taqqoslash, xatolarni topish va haqiqatni qaror toptirishdir. Bunga yorqin misolni XV asrning ikki buyuk tarixchisi – Hofizi Abru va Fasih Xavofiyga bog‘liq bir voqeada ko‘rishimiz mumkin. Asrlar davomida tarixchilar orasida mashhur bo‘lgan bir yanglishlikka aynan Fasih Xavofiy o‘zining “Mujmali Fasihiy” asaridagi kichik, ammo aniq bir jumlasi bilan nuqta qo‘ygan.
Temuriylar davrining eng yirik tarixchilaridan biri, Shohrux Mirzoning xos tarixnavislaridan bo‘lgan Hofizi Abruning shaxsiyati uzoq vaqt mobaynida munozarali bo‘lib kelgan. Boshqa bir mashhur tarixchi Abdurazzoq Samarqandiyning “Matlai sa’dayn” asaridagi ma’lumotiga asoslanib, aksariyat tadqiqotchilar Hofizi Abruning ismini Nuriddin Lutfulloh Hamadoniy, tug‘ilgan joyini esa Hirot deb hisoblab kelishgan. Bu ma’lumot deyarli shubha ostiga olinmagan va ko‘plab ilmiy asarlarga ko‘chib o‘tgan. Biroq, Hofizi Abruning zamondoshi va hamkasbi Fasih Xavofiy butunlay boshqa, aniqroq ma’lumotni taqdim etadi.
“Mujmali Fasihiy”da Hofizi Abruning vafoti haqida so‘z yuritilar ekan, uning o‘limi sanasi (1430 yil 25 iyun), joyi (Sarchomda dunyodan o‘tib, Zanjon shahrida dafn qilingani) va eng muhimi, to‘liq ismi aniq-tiniq qilib yozib qoldirilgan: mavlono Shahobiddin Abdulloh Xavofiy. Bu nimani anglatadi? Bu shuni anglatadiki, Hofizi Abruning asl ismi Nuriddin Lutfulloh emas, balki Shahobiddin Abdulloh bo‘lgan. Uning nisbasi ham “Hamadoniy” emas, balki o‘zi tug‘ilib o‘sgan joy – Xurosondagi Xof (Xavof) viloyatiga ishora qiluvchi “Xavofiy” bo‘lgan. Demak, ikki buyuk tarixchi – Fasih va Hofizi Abru nafaqat zamondosh, balki hamyurt ham bo‘lishgan!
Zamonaviy eronlik olim Xonbobo Bayoniy va boshqa ko‘plab tadqiqotchilar manbalarni sinchiklab o‘rganib, aynan Fasih Xavofiyning ma’lumoti ishonchliroq degan xulosaga kelishgan. Nega? Chunki Fasih Xavofiy Hofizi Abru bilan bir muhitda yashagan, Shohrux saroyidagi voqealarning bevosita guvohi bo‘lgan. Uning ma’lumoti quloqdan-quloqqa o‘tgan mish-mish emas, balki o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan yoki eng ishonchli manbalardan olingan axborot edi. Abdurazzoq Samarqandiy esa yosh jihatdan ulardan keyingi avlod vakili bo‘lib, uning ma’lumotida yanglishlikka yo‘l qo‘yilgan bo‘lishi ehtimoli yuqori.
Bu tarixiy “izquvarlik” bizga bir necha muhim narsani o‘rgatadi. Birinchidan, tarixda “mayda” detallar bo‘lmaydi. Birgina ism yoki nisbaning aniqlanishi butun bir tarixiy shaxsning kelib chiqishi, uning ijodiga ta’sir etgan omillar haqidagi tasavvurlarimizni o‘zgartirib yuborishi mumkin. Ikkinchidan, bu voqea “Mujmali Fasihiy” asarining manba sifatidagi yuksak qiymatini ko‘rsatadi. Fasih Xavofiy o‘z asarini yozishda nihoyatda puxtalik va aniqlikka intilgan, o‘z davri voqealarini imkon qadar xolis yoritishga harakat qilgan. Aynan shuning uchun ham uning asari bugungi kunda ham tarixchilar uchun bebaho xazina hisoblanadi.
Eng asosiysi, bu voqea bizga tarixning dogma emasligini, u doimo yangi tadqiqotlar, yangi topilmalar va yangicha talqinlar uchun ochiq ekanini eslatadi. Fasih Xavofiy kabi o‘z ishiga mas’uliyat bilan yondashgan ajdodlarimizning mehnati tufayli biz bugun o‘tmish haqida aniqroq va to‘liqroq tasavvurga ega bo‘lmoqdamiz. Ular qoldirgan manbalarni chuqur o‘rganish esa hali ko‘plab yangi tarixiy kashfiyotlarga yo‘l ochishi shubhasiz.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA