Бугунги кунда ўзбек тилининг энг ширали ва ёқимли сўзларидан бири “шафтоли” десак, кўз олдимизга дарҳол қуёш нурида товланиб турган, хушбўй ва тотли мева келади. У асрлар давомида боғларимиз кўрки бўлиб келган.

Ҳазрат Алишер Навоий ҳам ўз асарларида бу мевани кўп тилга олади. Бироқ биз ҳар куни ишлатадиган бу оддий сўз замирида қадимий аждодларимизнинг нозик кузатувчанлиги ва сўз яратиш маҳоратига доир бутун бир кашфиёт яширинганини кўпчилик билмайди. Агар бу сўзнинг асл маъноси “шафтоли” эмас, балки “оқ олу” эканини айтсак, ишонасизми?

Бу ҳақиқатни англаш учун тилшуносликнинг этимология, яъни сўзларнинг келиб чиқишини ўрганувчи соҳасига мурожаат қилиш керак. Таниқли олим Баҳром Бафоев ўзининг “Кўҳна сўзлар тарихи” номли фундаментал асарида “шафтоли” сўзининг тарихий-лисоний таҳлилини тақдим этади. Унга кўра, бу сўз қадимий форс-тожик тилидан ўзлашган бўлиб, аслида икки мустақил сўзнинг бирикувидан ҳосил бўлган қўшма отдир: сафед + олу.

Бу сўзларнинг биринчи компоненти – “сафед” – жуда қадимий илдизларга эга. Унинг ўзаги ҳатто “Авесто” тилидаги “spaeta” сўзига бориб тақалади ва “оқ”, “оқ ранг” маъноларини англатади. Ҳозирги форс ва тожик тилларида ҳам бу сўз айнан шу маънода фаол қўлланилади. Иккинчи компонент – “олу” – эса туркий ва форсий тилларда нафақат олхўри, балки умумийроқ маънода “мева” тушунчасини ифодалаш учун ҳам ишлатилган. Демак, “сафедолу” бирикмаси сўзма-сўз таржима қилинганда “оқ мева” ёки “оқ олу” деган маънони беради.

Хўш, қандай қилиб “оқ олу” бугунги “шафтоли”га айланди? Бу жараён тил тараққиётининг ўзига хос қонуниятлари асосида юз берган. Вақт ўтиши билан икки мустақил сўздан иборат бўлган бу аниқловчили бирикма яхлит бир тушунчани ифодалай бошлаган. Оғзаки нутқда тез-тез қўлланиши натижасида сўзлар орасидаги грамматик алоқа ўз аҳамиятини йўқотиб, улар бирлашиб, яхлит бир сўзга айланган. Бу жараёнда товуш ўзгаришлари ҳам муҳим рол ўйнаган: сўз бошидаги “с” товушининг “ш”га ўтиши, сўз охиридаги “д” товушининг тушиб қолиши ва унлиларнинг ўзаро мослашуви натижасида “сафедолу” аста-секин “шафтолу”, кейинчалик эса “шафтоли” шаклига келган.

Бу лисоний кашфиётнинг энг ҳайратланарли жиҳати шундаки, аждодларимиз бу мевага ном беришда унинг тасодифий белгисига эмас, балки ўзига хос турига, яъни оқ рангига эътибор қаратганлар. Катта эҳтимол билан, дастлаб фақатгина оч рангли, оқ гўштли шафтоли навлари “сафедолу” деб аталган. Кейинчалик бу ном кенгайиб, бутун мева турининг умумий номига айланиб кетган. Бу ҳодиса худди “зардолу” (“сариқ олу”) сўзининг фақат сариқ рангли ўрикка нисбатан ишлатилишига ўхшайди.

Шундай қилиб, биз учун оддийгина мева номи бўлиб туюлган “шафтоли” сўзи аслида ўзида қадимий кузатув, таснифлаш маданияти ва форс-тожик ҳамда туркий тилларнинг ўзаро синтезига доир қимматли тарихий маълумотни сақлаб келмоқда. Бу, ўз навбатида, аждодларимизнинг атроф-оламни нақадар нозик ҳис қилгани ва ҳар бир ҳодисага аниқ, тавсифий ном беришга интилганидан далолат беради. Тил – бу шунчаки мулоқот воситаси эмас, у миллатнинг тарихий хотираси ва тафаккур хазинасидир.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА