Davlatimiz rahbarining "Ayollar va bolalar huquqlarining himoyasini kuchaytirish hamda ularga nisbatan tazyiq va zo‘ravonlik holatlarining oldini olish bo‘yicha qo‘shimcha tashkiliy-huquqiy choralar to‘g‘risida"gi farmoni qabul qilindi.
Hujjat keng doiradagi masalalarni qamrab oladi. Unda erta nikohning oldini olishdan tortib, voyaga yetmaganlarga nisbatan takroriy jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikni joriy etishgacha tahlil qilib berilgan.
Ayniqsa, erta va majburiy nikoh muammosi mamlakatning bir qator hududlarida hamon dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda.
Toshkent davlat yuridik universiteti Xalqaro huquq va inson huquqlari kafedrasi xodimi Sarbinaz Rasbergenova farmon mazmun-mohiyati, unda belgilangan vazifalar xususida quyidagilarni gapirib berdi:
–Bugungi kungacha bu sohadagi huquqiy tartibga solish ko‘pincha Oila kodeksining umumiy normalari bilan chegaralangan. Prezident farmoni ushbu manzarani tubdan o‘zgartiradi. E’tiborga molik jihati shundaki, hujjat xalqaro tashkilotlarning tavsiyalarini nikoh yoshini pasaytirish uchun tugallangan asoslar ro‘yxatini belgilashning poydevori sifatida to‘g‘ridan-to‘g‘ri tilga oladi. Bu xalqaro standartlarni milliy qonunchilikka ongli ravishda integratsiya qilish signalidir.
O‘zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan BMT Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya davlatlarni bolalar sog‘lig‘iga zarar yetkazuvchi an’anaviy amaliyotlarni bartaraf etish uchun barcha zarur choralarni ko‘rishga majbur qiladi. Erta nikoh - aynan shunday amaliyot. Farmon unga keng qamrovli tarzda javob beradi: 16 yoshga to‘lmagan qizlardagi homiladorlik va erta nikohlar haqida xabardor qilish majburiyati joriy etiladi, voyaga yetmaganlar bilan nikohga chaqirish uchun ma’muriy javobgarlik belgilanadi, 2026-yil 1-sentabrdan esa jarima summasining 15 foizi ma’lumot beruvchilarni rag‘batlantirish uchun yo‘naltiriladi - bu fuqarolik nazoratini rag‘batlantiradigan mexanizm.
Xalqaro huquq nuqtayi nazaridan farmonning 3 bandi alohida e’tiborga loyiq bo‘lib, unda har ikki tomon 21 yoshga to‘lgach nikoh qurgan yosh oilalarga qo‘shimcha imtiyozlar nazarda tutilgan. Bu nikoh qurish huquqini buzmaydigan, balki ongli tanlov uchun sharoit yaratadigan ijobiy rag‘batlantiruvchi chordir. BMT Bola huquqlari qo‘mitasi aynan shunday - ta’qiqlovchi emas, balki rag‘batlantiruvchi - yondashuvni bir necha bor maqullagan.
Farmonning asosiy yutuqlaridan biri idoralararo munosabat zanjirini yaratishdir. Erta nikohlar va homiladorlik holatlari haqida ichki ishlar organlarini va “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlarini xabardor qilish majburiyati o‘z-o‘zini boshqarish organlari, FUAT, ta’lim va tibbiyot muassasalari hamda diniy tashkilotlar vakillariga yuklanadi. Xabar bermaslik ma’muriy javobgarlikni keltirib chiqaradi.
Bu Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllarini tugatish to‘g‘risidagi Konvensiyada (CEDAW) mustahkamlangan “due diligence” davlatning tegishli ehtiyotkorlik - tamoyiliga mos keladi. Ushbu tamoyilga ko‘ra, davlat nafaqat ayollar huquqlarini bevosita buzganlik, balki ularning oldini olish uchun choralar ko‘rmaganlik uchun ham javobgardir. IIV hodisalarni elektron hisobga olish tizimiga “O‘smir-signal” modulini joriy etish va “Elektron hukumat” platformasi bilan integratsiya qilish texnologik infratuzilmani yaratadi, ularsiz bu kabi majburiyatlar faqat qog‘ozda qolish xavfini tug‘diradi.
Farmon bunday ma’lumotlar to‘planadigan ayollar uchun maxfiylik kafolatlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri nazarda tutishi muhimdir. Bu juda muhim jihat shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilmasdan, xabardor qilish mexanizmi himoya vositasidan stigmatizatsiya vositasiga aylanib qolishi mumkin.
Farmonning O‘zbekistonning xalqaro majburiyatlari nuqtayi nazaridan eng katta qiziqish uyg‘otadi. Voyaga yetmaganlarning jinsiy erkinligiga qarshi jinoyatlar uchun ilgari mahkum qilingan retsidivistlar uchun 14 yoshgacha bo‘lgan bolaga nisbatan zo‘rlash yoki zo‘ravonlik sodir etilganda umrbod ozodlikdan mahrum qilish ko‘zda tutilmoqda. Bunday qat’iylashuv O‘zbekistonga bunday jinoyatlar uchun real jazo ta’minlashni bir necha marta tavsiya qilgan BMT Qiynoqlarga qarshi qo‘mitasi va BMT Inson huquqlari kengashining tavsiyalariga javob beradi.
2026-yil 1-noyabrdan jinsiy erkinlikka qarshi oltita jinoyat tarkibi bo‘yicha (JK 118, 119, 121, 128, 128¹, 129-moddalari) tergov olib borishni faqat prokuratura vakolatiga o‘tkazish nazarda tutilgan.
2027-yil 1-yanvardan ayollar va bolalarga nisbatan zo‘ravonlik ishlari bo‘yicha tergov qiluvchilar va sudyalar uchun ixtisoslashtirilgan majburiy o‘quv dasturlarini joriy etish - to‘g‘ri yo‘nalishdagi yana bir qadam. Xalqaro standartlar, xususan BMTning Bangkok qoidalari va BMTning Biznes va inson huquqlari bo‘yicha Yo‘l-yo‘riq tamoyillari, malakali kadrlar bo‘lmasa eng ilg‘or normalarning ham deklarativ xarakter kasb etishini ta’kidlaydi. Farmonning ixtisoslashtirilgan dasturlarga tanlovda ayol tergov qiluvchi va sudyalarga ustuvorlik berishni tavsiya etishi diqqatga sazovor.
Farmon ishlab chiqish bosqichida bo‘lib, keyinchalik idoraviy normativ hujjatlar bilan aniqlantirilishi kerak bo‘lgan bir qator normalarni o‘z ichiga oladi.
Shu bilan birga, amaliyot ko‘rsatadiki, bu sohadagi islohotlar muvaffaqiyati nafaqat qonunchilik sifati, balki uni qo‘llash madaniyati bilan ham belgilanadi. “Maishiy zo‘ravonliksiz baxtli oilaviy hayotga tayyorgarlik” kurslari dasturi va 2030-yilga qadar bosqichma-bosqich 100 foiz qamrov maqsadi profilaktikaning muhim elementi.
Tahlil qilinayotgan farmon O‘zbekistonning ayollar va bolalar huquqlarini himoya qilish sohasidagi eng keng qamrovli huquqiy hujjatlaridan biri hisoblanadi. Uning afzalliklari tizimli yondashuv, texnologik komponent, jazo va rag‘batlantirish choralarining uyg‘unligi, xalqaro standartlarga yo‘naltirilganlik.
Ta’kidlash kerakki, farmonning samaradorligi idoraviy tartibga solish sifati, “Inson” ijtimoiy xizmatlar markazlarini real moliyalashtirish, shuningdek sud va huquq-tartibot tizimining yangi normalarni mazmunli qo‘llashga tayyorligi bilan belgilanadi.
Inson huquqlari - imtiyoz emas, balki davlatning majburiyati. Ushbu farmon shundan dalolat beradi: O‘zbekiston bu majburiyatni o‘z zimmasiga olmoqda.
Gulnoza Boboyeva,
O‘zA