Bugungi kunda biz bino qurishni tasdiqlangan chizmalar va zamonaviy texnologiyalar asosida amalga oshiramiz. Yerni maxsus asboblar bilan o‘rganib, uning tarkibi va zichligini aniqlaymiz. Lekin ming yillar avval, hech qanday murakkab uskunalar bo‘lmagan davrda, ajdodlarimiz Arslonxon minorasi (Minorai Kalon), Shohi Zinda yoki Registon majmuasi kabi asrlar davomida haybatini yo‘qotmagan mo‘’jizalarni qanday bunyod etishgan?

Ular zilzilalar va yer osti suvlariga bardosh beradigan mustahkam poydevor uchun joyni qanday tanlashgan va uning pishiqligini nima bilan o‘lchashgan? Bu savollarning javobi qadimgi me’morlarning oddiy, ammo o‘ta samarali, tabiat qonunlarini chuqur anglashga asoslangan donishmandligida yashirin.

Qadimgi dunyoning deyarli barcha bunyodkor madaniyatlarida imorat uchun joy tanlash muqaddas va o‘ta mas’uliyatli jarayon hisoblangan. Arxitektura fanlari doktori, professor Dodo Nozilovning yozishicha, Xitoyda bugungi kunda ham mashhur bo‘lgan “fen-shuy” ta’limotiga ko‘ra, har bir imorat “manzara bilan garmonik bog‘liqlikda” qurilishi shart bo‘lgan. Bu ta’limotga ko‘ra, yer yuzasi va ostida ikki turdagi magnit energiyasi oqimi mavjud bo‘lib, ular shartli ravishda “ko‘k ajdar” (ijobiy) va “oq yo‘lbars” (salbiy) ramzlari bilan belgilangan. Qurilish uchun eng qulay joy – aynan shu ikki oqimning kesishuv nuqtasi, ya’ni energiyalar muvozanatda bo‘lgan hudud hisoblangan. Me’morlarning vazifasi aynan shunday “baxtli” nuqtani topishdan iborat bo‘lgan.

Garchi nomlanishi va falsafiy asoslari farq qilsa-da, Markaziy Osiyoda ham imorat uchun joy tanlashga xuddi shunday jiddiy yondashilgan. Bu yerda me’morlar ko‘proq amaliy, sinovdan o‘tgan xalqona usullarga tayanishgan. Ular nafaqat joyning energetikasi, balki uning jismoniy xususiyatlariga, ya’ni tuproqning zichligi va mustahkamligiga birinchi darajali ahamiyat berishgan. Chunki poydevorning mustahkamligi – butun binoning umri degani. Ajdodlarimiz buni aniqlashning o‘ta oddiy, ammo hayratlanarli darajada aniq usulini ishlab chiqishgan. Bu usul hech qanday asbob-uskuna talab qilmagan, faqatgina kuzatuvchanlik va tajribaga asoslangan.

Usul quyidagicha bo‘lgan: bo‘lajak imorat maydonining to‘rt burchagida bir xil hajmda chuqurlar qazilgan. So‘ng, o‘sha chuqurdan olingan tuproqning o‘zi hech qanday ortiqcha narsa qo‘shmasdan va zichlamasdan, ehtiyotkorlik bilan yana chuqurga qayta to‘ldirilgan. Natija esa qurilishni boshlash yoki boshlamaslik haqidagi yakuniy “hukm”ni chiqargan. Agar qayta to‘ldirilgan tuproq chuqurni liq to‘ldirib, hatto biroz bo‘rtib chiqsa, bu yer quruq, zich va qurilish uchun mutlaqo yaroqli hisoblangan. Aksincha, agar o‘zining tuprog‘i o‘zining chuqurini to‘ldira olmasa, ya’ni tuproq “cho‘kib” qolsa, bu joy zax, tuprog‘i g‘ovak va imorat qurish uchun xavfli ekanidan dalolat bergan. Bunday maydonda qurilgan binoning poydevori vaqt o‘tishi bilan cho‘kishi, devorlarida darz ketishi muqarrar bo‘lgan. Bu oddiy sinov, aslida, tuproq tarkibidagi namlik va havo bo‘shliqlari miqdorini aniqlashning eng sodda fizik usuli edi. Tuproq qanchalik quruq va zich bo‘lsa, uning zarrachalari shunchalik bir-biriga yaqin joylashgan bo‘ladi va qazib olinganda uning hajmi havo bilan aralashib, nisbatan kengayadi. Nam va g‘ovak tuproqda esa aksincha, suv va havo bo‘shliqlari ko‘p bo‘lgani uchun uning umumiy hajmi kamroq bo‘ladi.

Bu donishmandlik asrlar davomida avloddan-avlodga o‘tib, xalq maqollari va hikmatlarida ham o‘z aksini topgan. Buyuk shoir va mutafakkir Shayx Sa’diy aytganidek: “Qay bino asosi emasdir mahkam, Baland ko‘tarmagil, bermagil hasham”. Bu hikmat ortida nafaqat majoziy, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri me’moriy ma’no ham yotibdi. Ajdodlarimiz har bir ishni, ayniqsa, asrlarga tatigulik imorat qurishni aynan mustahkam asosdan – yaroqli yerni topish va uni sinovdan o‘tkazishdan boshlaganlar.

Xulosa qilib aytganda, o‘rta asrlar Markaziy Osiyo me’morchiligining buyukligi nafaqat uning betakror naqshlari va moviy gumbazlarida, balki ko‘zga ko‘rinmaydigan, yer ostida yashiringan poydevorlarida ham mujassamdir. Ajdodlarimizning oddiy chuqur qazish orqali yerning “fe’lini” aniqlay olgani, ularning tabiat bilan qanchalik uyg‘un yashagani, uning qonuniyatlarini chuqur his etgani va o‘z bunyodkorlik faoliyatida shu bilimlarga tayanganidan dalolat beradi. Bugungi texnologiyalar asrida ham ushbu oddiy, ammo o‘ta puxta o‘ylangan usul har qanday muhandisni hayratga sola oladi va ajdodlarimiz dahosi oldida hurmat uyg‘otadi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA