Mamlakatimizda so‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini tubdan o‘zgartirish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu borada sohani ma’muriy-rejali boshqaruvdan bozor tamoyillariga o‘tkazishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Mazkur islohotlarning asosiy maqsadi – fermerlarning mustaqilligini oshirish, mahsulotning qo‘shilgan qiymatini oshirish va eksport salohiyatini kengaytirish bilan bir qatorda, mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlashdan iborat. Ushbu transformatsiyaning asosiy drayveri paxta-to‘qimachilik, g‘allachilik va meva-sabzavotchilikda joriy etilgan klaster tizimi bo‘ldi.
Agrar sohada davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimining eng muhim o‘zgarishi sifatida paxta va g‘allaning majburiy davlat xaridi amaliyotidan voz kechilishi hamda bozor tamoyillariga asoslangan klaster tizimining joriy etilishini qayd etish lozim. Prezidentning 2019 yil 28 yanvardagi "Paxta-to‘qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishning zamonaviy shakllarini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi farmoni bilan paxta xom ashyosini yetishtirishdan uni chuqur qayta ishlashgacha bo‘lgan butun jarayonni birlashtiruvchi paxta-to‘qimachilik klasterlari faoliyati uchun huquqiy asoslar mustahkamlandi. Klasterlar fermerlarga moliyaviy xavflarni kamaytirish, zamonaviy texnika va sifatli urug‘lar bilan ta’minlash orqali qishloq xo‘jaligida samaradorlikni keskin oshirdi. Davlatning asosiy roli to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashuvdan tartibga solish va moliyaviy qo‘llab-quvvatlashga o‘zgardi. Bu o‘zgarish g‘allachilikda ham o‘z aksini topdi va klasterlar tizimida mahsulot yetishtirish, qayta ishlash va saqlash yaxlit tizimga olib kelindi.
Moliyaviy ko‘mak, subsidiyalar va oziq-ovqat xavfsizligi
Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning ikkinchi muhim jihati subsidiyalash tizimining maqsadli va natijaga yo‘naltirilgan tusga kirishi bo‘ldi. Prezidentning 2020 yil 11 dekabrdagi farmoni bilan tasdiqlangan Qishloq xo‘jaligini rivojlantirish strategiyasi va 2021 yil 28 iyuldagi "Qishloq xo‘jaligida suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi qarori asosida mablag‘lar aniq ustuvor yo‘nalishlarga, xususan, suv tejovchi texnologiyalarni (tomchilatib sug‘orish) joriy etishga yo‘naltirildi. Bu choralar suv resurslari taqchilligi sharoitida yerdan maksimal hosil olish va oziq-ovqat ekinlari ekish maydonlarini optimallashtirishga qaratildi.
Klaster tizimi paxta maydonlarini qisqartirib, aholining asosiy ehtiyojlarini qondiruvchi oziq-ovqat ekinlari (kartoshka, sabzavotlar, moyli ekinlar) uchun qo‘shimcha maydonlar ajratilishiga sharoit yaratdi. Bu esa bozorni ichki oziq-ovqat mahsulotlari bilan to‘ldirish va importga qaramlikni kamaytirishga xizmat qildi. Bu bilan oziq-ovqat xavfsizligining asosiy shartlaridan biri ta’minlandi. Qo‘shimcha ravishda 2021 yil 9 martdagi farmon bilan eksport faoliyati qo‘llab-quvvatlanishi mahalliy ishlab chiqaruvchilarga ham ichki, ham tashqi bozorlarga yo‘naltirilgan mahsulot sifatini oshirishga turtki berdi.
Yer munosabatlari, infratuzilma va kelajak kafolati
Prezidentning 2021 yil 23 noyabrdagi farmoni yer munosabatlarini isloh qilish orqali qishloq xo‘jaligi yerlarini ochiq tanlov asosida uzoq muddatli ijaraga berish tizimini joriy etdi. Bu fermer va klasterlarni yerga uzoq muddatli investitsiya kiritishga undadi. 2020 yil 22 iyundagi qarori asosidagi logistika va sovuqxonalar infratuzilmasini rivojlantirish choralari esa oziq-ovqat mahsulotlarining kafolatlangan holda saqlanishi va iste’molchilarga sifatini yo‘qotmasdan yetkazilishini ta’minladi. Bu, ayniqsa, meva-sabzavot klasterlari uchun muhim bo‘lib, mavsumiy narx tebranishlarining oldini olish orqali oziq-ovqat narxlari barqarorligini qo‘llab-quvvatladi.
O‘zbekistondagi agrar sohani davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimining tubdan o‘zgartirilishi – markazlashgan rejadan bozor mexanizmlariga va xom ashyo iqtisodiyotidan qo‘shilgan qiymat yaratishga o‘tishdagi muhim va tizimli qadam bo‘ldi. Klaster tizimining joriy etilishi va maqsadli subsidiyalar ajratilishi, yer munosabatlarining isloh qilinishi nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshirdi, balki oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda ham muhim omil bo‘lib xizmat qildi. Kelgusida bu islohotlarni yanada chuqurlashtirish, agrar sug‘urta tizimini rivojlantirish va sohani to‘liq raqamlashtirish orqali agrar tarmoqning nafaqat eksport salohiyatini, balki aholining oziq-ovqatga bo‘lgan ehtiyojini kafolatli ta’minlashdagi rolini mustahkamlash asosiy maqsad hisoblanadi.
A.G‘afforov,
O‘zA