Qodiriy bog‘ining bog‘boni:
Farg‘ona viloyatining Beshariq tumanidagi Rapqon qishlog‘ida hali-hanuz odamlar orasida bir hikoya yuradi. O‘tgan asrning boshlarida shu qishloqlik ziyoli Normat qori o‘zi minib yurgan, qishloq ahli havas qiladigan qimmatbaho Qorabayir otini Sa’diy Sheroziyning “Guliston” kitobiga – forsiy-turkiy matn bitilgan qo‘lyozmaga almashtirib yuboradi. Bu shunchaki oldi-sotdi emas, balki ma’rifatning moddiyatdan ustun qo‘yilishi, kelajak avlod taqdiriga tikilgan ramziy sarmoya edi. Oradan yillar o‘tib, o‘sha xonadonda ulg‘aygan ulug‘ olim, O‘zbekiston Respublikasi fan arbobi Umarali Normatov (1931–2022)ning hayot yo‘liga nazar tashlansa, o‘sha “almashtirilgan ot” voqeasi bejiz bo‘lmagani, kitobga muhabbat bu insonning qonida oqib kelgani oydinlashadi.
1931 yilning sovuq qishida dunyoga kelgan bo‘lajak olimning shakllanishida nafaqat otasining kutubxonasi, balki onasi Sorabibining Yassaviy hikmatlarini yoddan o‘qishi va tog‘asi – jadidchilik harakati vakili Mulla Mahmudning ta’limi ham hal qiluvchi rol o‘ynagan. Qizig‘i shundaki, tog‘asi jiyaniga atigi bir hafta ichida arab yozuvini o‘rgatgan bo‘lsa, sovet maktabida u kirill va lotin yozuvlarini o‘zlashtirdi. Bu murakkab tarixiy davrlar chorrahasi – eski va yangi dunyo qarashlarining to‘qnashuvi yosh Umaralining dunyoqarashida sintezlashib, kelajakda uning adabiyotga dogmatik emas, balki teran tahliliy yondashuvi uchun zamin hozirladi.
Toshkent Davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti) filologiya fakultetini imtiyozli tamomlagan yosh yigitning taqdiri oddiy qishloq o‘qituvchisi bo‘lib qolish bilan yakunlanishi mumkin edi. Biroq taqdir sahnasiga o‘zbek adabiyotshunosligining yana bir zabardast vakili Ozod Sharafiddinov chiqadi. Ustoz o‘z shogirdining salohiyatini maktab devorlari orasida qolib ketishiga yo‘l qo‘ymay, shaxsan Rapqonga borib, qishloq oqsoqollari bilan “maslahat oshi” qiladi va Umaralini Toshkentga – katta ilm maydoniga qaytarib olib keladi. Bu voqea nafaqat bir shaxsning hayotini o‘zgartirdi, balki o‘zbek adabiy tanqidchiligida o‘ziga xos maktabning shakllanishiga turtki bo‘ldi. 1952 yildan boshlangan universitetdagi faoliyat to umrining oxirigacha – salkam 70 yil davom etdi.
Umarali Normatovning ilmiy jasorati uning tadqiqot ob’ektlarini tanlashidayoq namoyon bo‘lgan edi. Adabiyotga endigina kirib kelayotgan yosh munaqqid o‘sha davrning eng talabchan, hatto ko‘pchilik hayiqadigan adibi – Abdulla Qahhor ijodini o‘rganishga qo‘l urdi. Uning “Mahorat sirlari” (1968) kitobidan tortib, keyinchalik yozilgan “Qahhorni anglash mashaqqati” (2000) asarlari shunchaki tahlil emas, balki so‘z zargarining ijodiy “laboratoriyasi”ni ichkaridan turib kuzatish natijasi edi. Umarali Normatov sovet mafkurasi hukmronlik qilgan yillarda ham, mustaqillik davrida ham adabiyotning bosh mezoni – badiiylik va haqqoniylik ekanini isbotlashga urindi. Uning sotsialistik realizm qoliplari ichida turib ham, asarlardagi “butun odam” xarakterini, inson ruhiyatining murakkab qirralarini qidirgani tahsinga sazovordir.
Mustaqillik yillari olim faoliyatida yangi davrni boshlab berdi. “Qodiriy bog‘i” (1995), “Umidbaxsh tamoyillar” (2000), “Tafakkur yog‘dusi” (2005), “Qodiriy mo‘jizasi” (2010) kabi asarlarida u milliy adabiyotimizning asl ildizlariga qaytdi. Xususan, Abdulla Qodiriy ijodini o‘rganish orqali u jadid bobolarimizning armonlari va estetik ideallarini yangi avlodga yetkazib berishda ko‘prik vazifasini o‘tadi. Umarali Normatov shunchaki kabinet olimi emas, balki jarayonning faol ishtirokchisi edi. 1990-yillarda maktab adabiyot darsliklarini tubdan yangilash, ularni mafkuraviy yuklardan xalos etish va milliy ruhni singdirish ishlariga bosh-qosh bo‘lgan ham aynan u edi.
Olimning o‘zi “HAYRAT” tuyg‘usini ilm va ijodning asosiy harakatlantiruvchi kuchi deb hisoblagan. U har bir yangi asarni xuddi yosh boladek hayrat bilan o‘qib, undagi go‘zallikni kashf etishdan charchamagan. Umrining so‘nggi yillarigacha qo‘lidan qalam tushmagani, 500 dan ortiq maqola va 50 ga yaqin kitoblar muallifi bo‘lgani buning yorqin dalilidir. Umarali Normatovning fenomeni shundaki, u tarix va bugunni, an’ana va novatorlikni, Qodiriyning “O‘tkan kunlar”idagi nafosat bilan zamonaviy modern adabiyotning murakkab talqinlarini bir nuqtada birlashtira oldi.
Bugun, adabiyotshunos olim tavalludining 95 yilligini xotirlar ekanmiz, uning qoldirgan merosi shunchaki kutubxona tokchalaridagi kitoblar emas, balki o‘zbek xalqining o‘zligini anglash yo‘lidagi muhim bekatlar ekanini his qilamiz. Otalari Normat qori bir vaqtlar otni kitobga almashtirib, oilaga ma’rifat urug‘ini qadagan bo‘lsa, Umarali Normatov butun umrini o‘sha urug‘dan ungan daraxtni parvarishlashga, ya’ni millat ma’naviyatini yuksaltirishga bag‘ishladi. U yaratgan ilmiy maktab va qoldirgan asarlari hali uzoq yillar davomida adabiyot ahli va kitobxonlar uchun “tafakkur yog‘dusi” bo‘lib xizmat qilaveradi.
Alisher Egamberdiyev, O‘zA