Қодирий боғининг боғбони:

Фарғона вилоятининг Бешариқ туманидаги Рапқон қишлоғида ҳали-ҳануз одамлар орасида бир ҳикоя юради. Ўтган асрнинг бошларида шу қишлоқлик зиёли Нормат қори ўзи миниб юрган, қишлоқ аҳли ҳавас қиладиган қимматбаҳо Қорабайир отини Саъдий Шерозийнинг “Гулистон” китобига – форсий-туркий матн битилган қўлёзмага алмаштириб юборади. Бу шунчаки олди-сотди эмас, балки маърифатнинг моддиятдан устун қўйилиши, келажак авлод тақдирига тикилган рамзий сармоя эди. Орадан йиллар ўтиб, ўша хонадонда улғайган улуғ олим, Ўзбекистон Республикаси фан арбоби Умарали Норматов (1931–2022)нинг ҳаёт йўлига назар ташланса, ўша “алмаштирилган от” воқеаси бежиз бўлмагани, китобга муҳаббат бу инсоннинг қонида оқиб келгани ойдинлашади.

1931 йилнинг совуқ қишида дунёга келган бўлажак олимнинг шаклланишида нафақат отасининг кутубхонаси, балки онаси Сорабибининг Яссавий ҳикматларини ёддан ўқиши ва тоғаси – жадидчилик ҳаракати вакили Мулла Маҳмуднинг таълими ҳам ҳал қилувчи роль ўйнаган. Қизиғи шундаки, тоғаси жиянига атиги бир ҳафта ичида араб ёзувини ўргатган бўлса, совет мактабида у кирилл ва лотин ёзувларини ўзлаштирди. Бу мураккаб тарихий даврлар чорраҳаси – эски ва янги дунё қарашларининг тўқнашуви ёш Умаралининг дунёқарашида синтезлашиб, келажакда унинг адабиётга догматик эмас, балки теран таҳлилий ёндашуви учун замин ҳозирлади.

Тошкент Давлат университети (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) филология факультетини имтиёзли тамомлаган ёш йигитнинг тақдири оддий қишлоқ ўқитувчиси бўлиб қолиш билан якунланиши мумкин эди. Бироқ тақдир саҳнасига ўзбек адабиётшунослигининг яна бир забардаст вакили Озод Шарафиддинов чиқади. Устоз ўз шогирдининг салоҳиятини мактаб деворлари орасида қолиб кетишига йўл қўймай, шахсан Рапқонга бориб, қишлоқ оқсоқоллари билан “маслаҳат оши” қилади ва Умаралини Тошкентга – катта илм майдонига қайтариб олиб келади. Бу воқеа нафақат бир шахснинг ҳаётини ўзгартирди, балки ўзбек адабий танқидчилигида ўзига хос мактабнинг шаклланишига туртки бўлди. 1952 йилдан бошланган университетдаги фаолият то умрининг охиригача – салкам 70 йил давом этди.

Умарали Норматовнинг илмий жасорати унинг тадқиқот объектларини танлашидаёқ намоён бўлган эди. Адабиётга эндигина кириб келаётган ёш мунаққид ўша даврнинг энг талабчан, ҳатто кўпчилик ҳайиқадиган адиби – Абдулла Қаҳҳор ижодини ўрганишга қўл урди. Унинг “Маҳорат сирлари” (1968) китобидан тортиб, кейинчалик ёзилган “Қаҳҳорни англаш машаққати” (2000) асарлари шунчаки таҳлил эмас, балки сўз заргарининг ижодий “лабораторияси”ни ичкаридан туриб кузатиш натижаси эди. Умарали Норматов совет мафкураси ҳукмронлик қилган йилларда ҳам, мустақиллик даврида ҳам адабиётнинг бош мезони – бадиийлик ва ҳаққонийлик эканини исботлашга уринди. Унинг социалистик реализм қолиплари ичида туриб ҳам, асарлардаги “бутун одам” характерини, инсон руҳиятининг мураккаб қирраларини қидиргани таҳсинга сазовордир.

Мустақиллик йиллари олим фаолиятида янги даврни бошлаб берди. “Қодирий боғи” (1995), “Умидбахш тамойиллар” (2000), “Тафаккур ёғдуси” (2005), “Қодирий мўжизаси” (2010) каби асарларида у миллий адабиётимизнинг асл илдизларига қайтди. Хусусан, Абдулла Қодирий ижодини ўрганиш орқали у жадид боболаримизнинг армонлари ва эстетик идеалларини янги авлодга етказиб беришда кўприк вазифасини ўтади. Умарали Норматов шунчаки кабинет олими эмас, балки жараённинг фаол иштирокчиси эди. 1990-йилларда мактаб адабиёт дарсликларини тубдан янгилаш, уларни мафкуравий юклардан халос этиш ва миллий руҳни сингдириш ишларига бош-қош бўлган ҳам айнан у эди. 

Олимнинг ўзи “ҲАЙРАТ” туйғусини илм ва ижоднинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи деб ҳисоблаган. У ҳар бир янги асарни худди ёш боладек ҳайрат билан ўқиб, ундаги гўзалликни кашф этишдан чарчамаган. Умрининг сўнгги йилларигача қўлидан қалам тушмагани, 500 дан ортиқ мақола ва 50 га яқин китоблар муаллифи бўлгани бунинг ёрқин далилидир. Умарали Норматовнинг феномени шундаки, у тарих ва бугунни, анъана ва новаторликни, Қодирийнинг “Ўткан кунлар”идаги нафосат билан замонавий модерн адабиётнинг мураккаб талқинларини бир нуқтада бирлаштира олди.

Бугун, адабиётшунос олим таваллудининг 95 йиллигини хотирлар эканмиз, унинг қолдирган мероси шунчаки кутубхона токчаларидаги китоблар эмас, балки ўзбек халқининг ўзлигини англаш йўлидаги муҳим бекатлар эканини ҳис қиламиз. Оталари Нормат қори бир вақтлар отни китобга алмаштириб, оилага маърифат уруғини қадаган бўлса, Умарали Норматов бутун умрини ўша уруғдан унган дарахтни парваришлашга, яъни миллат маънавиятини юксалтиришга бағишлади. У яратган илмий мактаб ва қолдирган асарлари ҳали узоқ йиллар давомида адабиёт аҳли ва китобхонлар учун “тафаккур ёғдуси” бўлиб хизмат қилаверади.

Алишер Эгамбердиев, ЎзА