Илмга таянмаган қурилишнинг оқибати: олимнинг хулосалари (+видео)
Бугун биз илмий мактаб яратган, ўз изланишлари билан юртимизда мустаҳкам иншоотлар илмига катта ҳисса қўшган олим билан суҳбатлашдик.Шу мақсадда “Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаш муҳандислари институти” Миллий тадқиқот университетига ташриф буюрдик. Суҳбатдошимиз — академик, техника фанлари доктори, профессор Мирзиёд Мирсаидов.
—Сизнинг тадқиқотларингиз Ўзбекистон ва жаҳон илм-фанида қандай ўрин тутади?
—Мен мактабни тугатганимдан сўнг техникумда таҳсил олдим. Кейин Тошкент политехника институтига ўқишга кирдим. Олий таълимдан сўнг Ўзбекистон Фанлар академияси Механика ва иншоотларнинг мустаҳкамлиги институтида фаолият бошладим.
Кейин Москва электрон машинасозлиги институтида аспирантурада таҳсил олдим, шу институтнинг илмий кенгашида 1976 йилда номзодлик диссертациямни ҳимоя қилдим.
Менинг асосий йўналишим — деформацияланувчи қаттиқ жисмлар механикаси. Бу соҳа иншоотларнинг мустаҳкамлиги, барқарорлиги, айниқса қобиқлар ва трубалар, шунингдек бошқа мураккаб конструкция элементларининг мустаҳкамлигини ўрганишга бағишланган.
— Сейсмик мустаҳкамлик бўйича қандай янгиликлар қилдингиз?
— Сейсмик мустаҳкамлик назариясига кўра, сейсмик энергия иншоотда секин-аста материалнинг сўнувчанлик хусусиятига боғлиқ холда сўнади, деб қаралар эди. Мен эса бу жараёнга янги ёндашувни таклиф қилдим. Яъни, энергиянинг бир қисми иншоотда ютилади, яна бир қисми эса тўлқин кўринишида ташқи муҳитга чиқиб кетади, деган назарияни асослаб бердим.
Бу ёндашув иншоотларнинг сейсмик мустаҳкамлигини баҳолашда янги имкониятлар яратди. Бу эса, ўз навбатида янги ҳисоблаш усуллари ва шу орқали янги тавсиялар ишлаб чиқиш усулларини яратишга йўл очди, яъни ҳисоб ишларини бажаришда аниқликни оширди.
Кўп йиллик илмий педагогик фаолиятим давомида илмий мактаб яратдим. Бугунги кунда 8 нафар фан доктори ва23 та фан номзоди тайёрлаганман. 8 та монография ва 28 дан ортиқ дарслик ва ўқув қўлланмалар муаллифиман. Бу дарсликларнинг 6 таси қозоқ ва 2 таси қорақалпоқ тилига таржима қилинган.
— 60 йиллик фаолиятингиздан келиб чиқиб, бугунги илм-фанда қандай ўзгаришларни кўряпсиз?
— Бугунги кунда илм-фан жуда тез ривожланяпти. Афсуски, экспериментал илмий тадқиқотлар олиб бориш охирги даврда анча сусайиб қолди деб ҳисоблайман.
Лекин бир муаммони тан олиш керак: маълум бир даврда биз ўрта бўғин мутахассисларини йўқотдик. Бу эса илмдаги узвийликка таъсир қилди.
Ҳозир бу камчиликни бартараф этишга катта эътибор берилмоқда. Асосий вазифа — юқори билимга эга бўлган сифатли муҳандис кадрлар тайёрлаш. Чунки билимли кадр бўлмаса, ҳеч қандай тараққиёт бўлмайди.
— Бугунги тадқиқотларингиз қайси йўналишга қаратилган?
— Ҳозир мен “Тошкент ирригация ва қишлоқ хўжалигини механизациялаш муҳандислари институти” Миллий тадқиқот университетида фаолият юритяпман. Асосий эътиборимни гидротехника иншоотларига, айниқса тўғонлар мустаҳкамлиги муаммоларига қаратганман.
Чунки Ўзбекистонда 60 дан ортиқ тўғон бор бўлиб уларнинг сейсмик хавфсизлигини таъминлаш жуда муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Шу борада тажрибалар ўтказиш мақсадида иншоот ва уларнинг элементлари мустаҳкамлигини текшириш учун сейсмик платформа яратилди. Иншоотлар динамикасини математик моделлаштириш орқали олинган назарий натижаларимизни шу натижалар билан солиштириш орқали моделнинг адекватлиги ва олинган натижаларнинг ҳаққонийлигини баҳолаймиз.
— Бугун аҳоли сони ортиб, қурилишлар кўпаймоқда. Кўп қаватли биноларнинг сейсмик мустаҳкамлиги қай даражада?
— Бу ўта жиддий масала ҳисобланади. Қурилишларнинг кўпайиб бориши иншоотлар мустаҳкамлигини баҳолашга тезкорлик билан ёндашишни талаб этади. Лекин қурилишларнинг ҳаммаси ҳам бир хил сифатга эга деб айта олмаймиз. Яқинда минглаб бинолар текширилди ва уларнинг барчаси бир хил даражада хавфсиз эмаслиги маълум бўлди.
Мустаҳкамлик — кўп факторларга боғлиқ, фақат бинонинг лойиҳаси ёки конструкциясига эмас, балки ер асосининг грунтига, материалнинг сифати, лойиҳа ва қурувчининг малакасига ҳамда бошқа бир қанча қўшимча факторларга боғлиқ.
Афсуски, айрим ҳолларда грунтлаш нотўғри баҳолангани сабаб биноларда оғиш ҳолатлари кузатилмоқда.
— Демак, ечим нима?
— Ечим битта – қурилиш нормалари ва қонун-қоидаларга қатъий амал қилиш билан бирга ҳар бир босқич — ер танлашдан тортиб, лойиҳалаш ва қурилишгача бўлган жараёнларни баҳолаш илмий асосда бўлиши шарт.
Биз учун энг муҳим вазифа сифатли инженерлар тайёрлаб, хавфсиз, мустаҳкам ва ишончли иншоотлар қуриш. Бу эса фақат илм, тажриба ва масъулият орқали амалга оширилади.
Суҳбатнинг тўлиқ қисмини қуйидаги ҳавола орқали кўришингиз мумкин.
<iframe width="640" height="420" src="https://www.youtube.com/embed/jAnvQZIH8k8" title="Ilmga tayanmagan qurilishning oqibati: olimning xulosalari " frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share" referrerpolicy="strict-origin-when-cross-origin" allowfullscreen></iframe>Нигора Раҳмонова,
Дониёр Ёқубов (видео),
Анвархўжа Аҳмедов (монтаж), ЎзА
