Besh yuz yil oldingi g‘alaba: Boburning Panipatdagi tarixiy muzaffariyati
Dehlidan qariyb to‘qson chaqirim shimolda qadimiy Panipat shahri joylashgan. Jamna daryosi bo‘yidagi bu so‘lim manzil qadimda Panduprastha deb atalgan. Qadimiy hind rivoyatlariga ko‘ra, uni “Mahobhorat” dostoni qahramonlari bunyod etgan.
Panipat Dehli tomon yo‘l ochuvchi muhim darvoza hisoblangan. Hindiston tarixidagi eng yirik sakkizta harbiy to‘qnashuvning uchtasi aynan shu shahar yaqinidagi keng tekislikda yuz bergan. Ular orasida 1526-yilning 21-aprel kuni yuz bergan jang alohida ahamiyat kasb etadi. Bu to‘qnashuv nafaqat Hindiston taqdirini, balki butun Sharq tarixini o‘zgartirib yubordi. Ushbu kuni Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining nodir harbiy salohiyatini namoyish etib, yangi buyuk saltanat poydevorini yaratdi.
Tarixiy manbalar, xususan, Boburning o‘z xotiralari va boshqa Sharq muarrixlari yozuvlarida dushman qo‘shinining soni bir lak, ya’ni yuz ming kishi deb ko‘rsatiladi. Boburning lashkari esa bor-yo‘g‘i o‘n ikki ming jangchidan iborat edi. Ayrim hind va xorij tadqiqotchilari bu borada boshqa raqamlarni ham keltiradi. Ular Ibrohim Lo‘diy qo‘shinini qirq ming, Bobur lashkarini sakkiz ming atrofida deb ta’kidlaydi. Raqamlar turlicha bo‘lsa-da, kuchlar nisbati keskin darajada noteng ekani ochiq haqiqatdir. O‘z davrining qudratli qo‘shiniga qarshi chiqish juda katta jasorat talab qilardi. Son jihatdan bunday ulkan ustunlikka ega bo‘lgan raqibni yengish uchun beqiyos sarkardalik tafakkuri zarur edi. Lo‘diy lashkaridagi jangovar fillar ham Bobur jangchilari uchun jiddiy xavf tug‘dirishi tabiiy hol sanalgan.
Temuriyzoda sarkarda jangga favqulodda puxta tayyorgarlik ko‘rdi. Uning qat’iy buyrug‘iga muvofiq jangchilar yetti yuzta aravani topib, ularni qayish va arqonlar bilan bir-biriga mustahkam bog‘lab chiqdi. Bu o‘ziga xos mustahkam mudofaa g‘ovi vazifasini o‘tadi. Aravalar bilan to‘silmagan ochiq va zaif nuqtalarda chuqur xandaqlar qazildi. Atrofdagi qalin ko‘p yillik daraxtlar kesilib, ulardan qo‘shimcha pishiq to‘siqlar yasaldi. Mohir merganlarga ana shu aravalar va to‘siqlar ortida pistirmada turib, dushmanni o‘qqa tutish vazifasi yuklandi. Bobur o‘z qo‘shinini shunday mohirona joylashtirdiki, dushman hech bir tomondan kutilmagan zarba bera olmas edi. Har bir qism sardorlariga aniq va qat’iy vazifalar taqsimlab berildi. Qo‘shinning jangovar tartibi va qanday harakat qilishi lozimligi qat’iy intizom asosida ishlab chiqildi.
Bobur bu tarixiy to‘qnashuvda davrining eng so‘nggi o‘tochar qurollari va ilg‘or harbiy san’at yutuqlaridan unumli foydalandi. U avvalgi Ko‘li Malik va Qandahor janglarida orttirgan boy tajribasi asosida to‘lg‘ama usulini qo‘lladi. To‘lg‘amaga tayinlangan maxsus tezkor qismlar oldiga o‘ta murakkab vazifa qo‘yilgan edi. Dushman yaqinlashib kelishi bilan bu chavandozlar uning safini o‘ng va chap tomondan shiddat bilan aylanib o‘tdi. So‘ngra orqa tomondan to‘satdan hujum boshladi. Asosiy to‘qnashuvni dastlab Mahdiy Xoja boshqaruvidagi ilg‘or qism boshlab berdi. Biroq uning jasur askarlari dushmanning haddan tashqari qattiq qarshiligiga uchradi. Lo‘diy qo‘shini katta kuch bilan bosim o‘tkaza boshladi.
Bu xavfli holatni uzoqdan kuzatib turgan Bobur darhol Ahmadiy Parvonachi, Muhibali Xalifa va Turdibek qismlarini tezkor yordamga yo‘lladi. Ayni paytda qo‘shinning bosh nuqtasidan Muhammadali Ko‘kaldosh va Shohmansur Barlos kabi tajribali beklar hujumga tashlandi. Jang o‘ta shiddatli va murosasiz tus oldi. O‘ng qanot, chap qanot, asosiy kuch va to‘lg‘ama qismlari bir vaqtning o‘zida, aniq hisob-kitob asosida harakatga keldi. Ular ulkan dushman lashkarini har tomondan temir xalqadek zich o‘rab oldi. Ibrohim Lo‘diy qo‘shini qanchalik ko‘p va vajohatli bo‘lmasin, bunday tezkor hujumlardan gangib qoldi. Ular o‘zlarini o‘nglashga va qayta saf tortishga mutlaqo ulgurmadi. Tizimli va mantiqiy boshqaruv tufayli Bobur lashkari son jihatdan ustun dushmanni parokanda qildi.
Panipat tekisligidagi ushbu olamshumul zafar tarix zarvaraqlariga bitildi. Bu jang Boburning buyuk sarkarda va teran mutafakkir sifatidagi yuksak iqtidorini dunyoga yaqqol namoyon etdi. Son jihatdan qariyb o‘n karra ko‘p dushmanni mahv etish harbiy san’at tarixidagi nodir hodisalardan biridir. Ushbu sharafli g‘alaba tufayli Zahiriddin Muhammad Bobur shimoliy Hindistonda uzil-kesil o‘z hokimiyatini o‘rnatdi. Qariyb uch yuz yil davom etgan va jahon tamadduniga ulkan hissa qo‘shgan yangi buyuk imperiyaga asos solindi. Panipatdagi muzaffariyat faqatgina qurol kuchi natijasi emas edi. Bu o‘tkir aql, mukammal harbiy tadbir va bobolarimizning yuksak sarkardalik mahorati tantanasi sifatida avlodlar xotirasida yashaydi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
