Тақдирлар чорраҳасида: Ўзбек заминидаги якутлар
Инсоният тарихида шундай қизиқарли ҳодисалар мавжудки, улар жўғрофий масофа тушунчасини йўққа чиқаради ва қондошлик ришталари минглаб чақиримларни босиб ўтишга қодир куч эканини исботлайди. Евросиё қитъасининг энг чекка шимолий нуқталарида, абадий музликлар бағрида истиқомат қилувчи саха халқи – якутлар ва қуёшли Ўзбекистон ўртасидаги боғлиқлик ана шундай ноёб ҳодисалардан биридир.
Туркий халқлар оиласининг шимоли-шарқий тармоғига мансуб бўлган бу эл вакиллари гарчи биздан минглаб чақирим олисда яшаса-да, тил ва келиб чиқиш жиҳатидан ўзбек халқига яқин қариндош ҳисобланади. Тарихий манбаларга кўра, Якутия Россия империяси таркибига XVII асрда кирган бўлса-да, ўлкани тўлиқ ўзлаштириш жараёни анча кеч бошланган. Шунга қарамай, тақдир тақозоси билан турли йилларда Ўзбекистонга келиб қолган ва шу заминни ўзларига иккинчи Ватан деб билган якутларнинг ҳаёти кўпчилик учун қизиқ бўлиши табиий.
Ўтган асрнинг сўнгги чорагидаги статистик маълумотларга назар ташлайдиган бўлсак, юртимизда истиқомат қилган якутлар сони ҳеч қачон катта кўрсаткичларни ташкил этмаганини кўрамиз. Хусусан, 1979 йилда республикамизда 119 нафар, 1989 йилда эса 183 нафар саха миллатига мансуб фуқаролар рўйхатга олинган. Бироқ бу кичик рақамлар ортида улкан инсоний тақдирлар, касбий маҳорат ва маданий интеграциянинг қизиқарли кўринишлари яширинган. Ўзбекистонга кўчиб келган якутларнинг аксарияти шунчаки тасодифий йўловчилар эмас, балки ўз соҳасининг мутахассислари эдилар. Тарихан чорвачилик, балиқ овлаш ва овчилик билан шуғулланган бу халқ вакиллари тери ва чарм маҳсулотларини қайта ишлаш борасида туғма истеъдодга эга эдилар. Совет даврида Ўзбекистонда чарм саноатини ривожлантириш мақсадида айнан якут усталарининг тажрибасига эҳтиёж сезилган ва улар малакали мутахассис сифатида республикамизга таклиф этилганлар. Бу омил маҳаллий саноат корхоналарида хом ашёга ишлов бериш сифатини оширишга хизмат қилган.
Мамлакатимиз тарихида чуқур из қолдирган ва юқори лавозимларда фаолият юритган саха фарзандларини эслаш ўринлидир. “Ўзбекистоннинг этник атласи”да ёзилишича, ХХ асрнинг 60–80-йилларида Ўзбекистон Телеграф агентлиги (ҳозирги ЎзА) раисининг ўринбосари сифатида узоқ йиллар самарали меҳнат қилган Аюша Вугланов шундай инсонлардан бири эди. Москвада олий таълим олган ва юқори интеллектуал салоҳиятга эга бўлган бу мутахассис республика ахборот майдонини шакллантиришда, таҳлилий материалларнинг сифатини оширишда муҳим ўрин тутган. Унинг фаолияти шуни кўрсатадики, Ўзбекистон замини ҳар доим миллати ва келиб чиқишидан қатъи назар, ўз ишининг устаси бўлган инсонларни қадрлаган ва уларга ўзини намоён этиш учун кенг имкониятлар эшигини очган. Бу каби мисоллар халқимизга хос бўлган бағрикенглик ва меҳмондўстлик фазилатларининг амалдаги ёрқин ифодасидир.
Яна бир ҳайратланарли жиҳат шундаки, шимолий иқлим шароитида шаклланган якут менталитети, турмуш тарзи Ўзбекистоннинг жазирама иқлимига ҳам тез ва самарали мослаша олди. 80-йилларнинг охирларида бир нечта якут оилалари Тошкент вилоятининг Янгийўл туманига кўчиб келиб, деҳқончилик билан шуғуллана бошлаганлар. Абадий музликлар ўлкасидан келган инсонларнинг қисқа вақт ичида қовун, тарвуз ва бақлажон етиштириш ҳадисини олиши, ҳақиқатан ҳам, кишини ҳайратга солади. Уларнинг ўзлари тан олганидек, “ўзбек иқлими деҳқончилик ва яшаш учун ғоят жозибали” эди. Бу жараён шунчаки яшаш жойини ўзгартириш эмас, балки табиат билан уйғунлашиш, янги ҳунарларни ўрганиш ва маҳаллий аҳоли билан қариндошлик ришталарини боғлаш жараёни эди.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Ўзбекистондаги кам сонли якут диаспораси тарихи – бу катта дарёга келиб қўшилган кичик, аммо тиниқ бир ирмоқдир. Уларнинг тақдири халқимизнинг нақадар меҳмондўст ва бағрикенг эканини, бу замин турли миллат вакиллари учун тинч-тотув яшаш, меҳнат қилиш ва ривожланиш макони бўлиб келганини яна бир бор тасдиқлайди. Шимолнинг совуқ нафаси билан тобланган саха фарзандлари Ўзбекистон қуёши остида ўз бахтларини топиб, жамиятимизнинг ажралмас бўлагига айландилар. Бу эса тарихнинг чархпалагида инсон омили ва миллатлараро тотувлик энг олий қадрият эканидан далолат беради.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
