Саҳро бағридаги яшил макон: Бухорода шайбонийлар бунёд эттирган боғлар
Тасаввур қилинг, атроф тўла қум, жазирама иссиқ ва шўрхок тупроқ. Бундай шароитда нафақат дарахт ўстириш, балки инсон руҳиятига ором берувчи, гидравлик тизимга ва геометрик мукаммалликка эга бўлган яшил маконларни яратиш мумкинми? XVI аср Бухоро муҳандислари бу муаммонинг ечимини топишган.
Улар табиат қонунларини ўрганиб, уларни ўз фойдаларига бўйсундиришган. Бу жараённинг бош меъмори, тупроқ ва сув тилини мукаммал билган Мирак Саид Ғиёс эди. Унинг лойиҳалари шунчаки боғдорчилик эмас, балки мураккаб суғориш илми, меъморчилик ва табиатшунослик билимлари маҳсули эди.
Мирак Саид Ғиёс оддий боғбон эмас, балки ўз даврининг етук ландшафт меъмори эди. У Бухоро хони Убайдуллахон учун лойиҳалаштирган “Чорбоғ” (тўрт қисмли боғ) ўша давр шаҳарсозлигининг дурдонаси ҳисобланади. Бундай боғларнинг тузилиши аниқ математик ҳисоб-китобларга асосланган бўлиб, сув оқимлари, дарахтларнинг жойлашуви ва биноларнинг ўрни ягона экотизимни ташкил қилган. Манбаларда келтирилишича, Убайдуллахон даврида вужудга келган нотинчликлар ва “қизилбошлар” истилоси сабабли кўплаб боғлар вайрон бўлган. Аммо тинчлик ўрнатилгач, хон айнан Мирак Саид Ғиёсга Бухорода янги, аввалгиларидан-да гўзалроқ боғ барпо этишни буюради. Бу топшириқ оддий қурилиш эмас, балки давлатнинг қудрати ва маданияти қайта тикланганини намойиш этиш рамзи эди.
Мирак Саид Ғиёс яратган боғларнинг тавсифи Ҳасанхожа Нисорийнинг 1566 йилда ёзиб тугалланган “Музаккири аҳбоб” (“Дўстлар ёдномаси”) асарида шундай берилади: “Анҳорлари тип-тиниқ, дарахтлари устма-уст, қушлари қаторма-қатор”. Бу ерда эътибор қаратиш лозим бўлган нуқта – “дарахтларнинг устма-уст”лиги. Бу шунчаки шоирона ўхшатиш эмас, балки агротехник усул – кўп қаватли ўрмон ҳосил қилиш технологиясидир. Пастки қатламда соясевар ўсимликлар, ўртада мевали дарахтлар ва юқорида қуёшга интилувчи баланд чинорлар. Бу усул чекланган майдонда максимал ҳосил олиш ва микроиқлим яратиш имконини берган. Жорий қилинган суғориш тизими (тиниқ ва тез оқувчи сувлар) сувнинг буғланишини камайтириб, ҳавони намлантирган ва жазирама иссиқда табиий кондиционер вазифасини ўтаган. Боғ ичидаги кўшк ва айвонлар шундай жойлаштирилганки, шамол йўналиши ва қуёш нурининг тушиши доимо инсон учун қулай муҳитни таъминлаган.
Бу иншоотларнинг яна бир ҳайратланарли жиҳати уларнинг фалсафий ва эстетик моҳиятидир. Боғ – бу ердаги жаннатнинг тимсоли. Мирак Саид Ғиёс лойиҳаларида ранглар уйғунлигига алоҳида эътибор берилган. Нисорий ёзганидек: “Бири тўла ранг-баранг лолаларга, униси тўла турли меваларга”. Бу ерда визуал эстетика ва амалий фойда (мева) бирлаштирилган. Лолаларнинг қизиллиги ва меваларнинг хилма-хиллиги инсон кўзини қувнатиб, руҳий хотиржамлик бағишлаган. Шунингдек, боғларнинг акустикаси ҳам ўйланган: оқар сувнинг шилдираши ва қушларнинг сайраши шаҳар шовқинидан ҳоли, махсус товуш муҳитини яратган.
Мирак Саид Ғиёснинг мероси шуни кўрсатадики, ота-боболаримиз шаҳарсозликда фақат ғишт ва лойдан эмас, балки жонли табиат элементларидан ҳам усталик билан фойдаланишган. Улар қурғоқчил иқлим шароитида яшаб қолишнинг энг самарали йўли – атроф-муҳитни сунъий равишда ўзгартириш ва мослаштириш эканини чуқур англаганлар. Бугунги кунда “эко-шаҳар” ва “яшил меъморчилик” деб аталаётган тушунчалар, аслида, XVI аср Бухоросида Мирак Саид Ғиёс томонидан амалда қўлланилган ва санъат даражасига кўтарилган. Бу боғлар нафақат хон ва аъёнлар учун дам олиш маскани, балки илм-фан, шеърият ва маданият гуллаган яшил макон бўлиб хизмат қилган.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
