Yo‘qolgan sahifalar izidan: Sharqshunoslik xazinasida saqlangan bir qo‘lyozmaning nomi qanday aniqlangan?
Qo‘lyozma xazinalarida asrlar davomida ko‘z qorachig‘idek asrab kelinayotgan ayrim tarixiy manbalarning asl nomi va muallifi uzoq vaqt davomida ilmiy jumboq bo‘lib qolishi mumkin.
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti jamg‘armasida saqlanayotgan noyob manbalardan biri ana shunday murakkab yo‘lni bosib o‘tdi. Ushbu manba haqidagi ilk ma’lumot 1889-yilda Ye.Kal tomonidan nashr qilingan Turkiston ommaviy kutubxonasi forsiy, arabcha va turkiy qo‘lyozmalari ko‘rsatkichida 23-raqam bilan qayd etilgan edi. O‘sha vaqtda asarning muqaddimasi va xotimasi saqlanmagani sababli unga shartli ravishda “Tarixi Shayboniy” nomi berildi. Oradan o‘nlab yillar o‘tib, 1952-yilda chop etilgan Sharq qo‘lyozmalari akademik to‘plamining birinchi jildi 80-sahifasida hamda 1971-yilda tarixchi V.P.Yudin tadqiqotlarida ham mazkur yozma yodgorlik muallifi noma’lum asar sifatida tilga olindi. Muallif nomi bitilgan boshlang‘ich sahifalarning yo‘qligi ushbu nodir bitikni qariyb bir asr davomida chalkash taxminlar girdobida qoldirib keldi.
Ushbu tugunni yechish yo‘lidagi qadamlardan biri 1977-yilning oktabrida qo‘yildi. Tarixchi M.X.Abuseitova tomonidan ma’lum qilingan matnshunoslik xulosalari tufayli yangi ma’lumotlar yuzaga chiqdi. Toshkent xazinasidagi ushbu anonim qo‘lyozma aslida mustaqil asar emas, balki XVI asr tarixchisi Muhammadyor ibn Arab Qatag‘on qalamiga mansub “Musaxxir al-bilod”, ya’ni “Mamlakatlarning zabt etilishi” nomli mashhur tarixiy asarning noyob nusxasi ekanligi qayd etildi. Mazkur asar shayboniylar hukmdori Abdullaxon II zamoniga bag‘ishlangan bo‘lib, u davlatning 1583–1598-yillardagi taraqqiyoti va undan avvalgi siyosiy voqealarni mufassal qamrab oladi. Asarning boshqa bir qo‘lyozma nusxasi Sankt-Peterburgdagi tadqiqot markazi xazinasida D465/574 shifri ostida saqlanar edi.
Qo‘lyozmaning nima sababdan muallifsiz qolib ketganini anglash uchun ikki nusxaning jismoniy holatini ko‘zdan kechirish kifoyadir. Sankt-Peterburgda saqlanayotgan 224 varaqli matn mukammal muqaddimaga ega bo‘lib, unda Muhammadyor ibn Arab Qatag‘on ismi va asar nomi aniq qayd etilgan, ammo uning xotima qismi yo‘qotilgan edi. Toshkent nusxasida esa butunlay boshqacha holat yuz bergan: bitikning avvalidan 34 varaq, oxiridan esa taxminan 100 varaq tushib qolgan. Kirish qismi bo‘lmagani sababli ushbu qo‘lyozma fond ro‘yxatlarida uzoq yillar anonim manba sifatida ko‘rsatib kelindi. Olima M.X.Abuseitova matnlarni qiyoslash asnosida Toshkent nusxasi Sankt-Peterburg qo‘lyozmasining 84b varag‘idagi jumlalar bilan boshlanib, 124a varag‘idagi so‘zlar bilan yakunlanishini aniq ko‘rsatib berdi. Saqlanib qolgan qismlar Abulxayrxon, Shayx Haydarxon va Muhammad Shayboniyxon davri voqealari hamda Abdullaxon II zamonining muhim sahifalarini o‘z ichiga oladi.
Matnshunoslik tahlili Toshkent nusxasining o‘ziga xos kotiblik madaniyatini ham namoyon etdi. Yozuv xususiyatlari va qog‘oz tarkibiga ko‘ra, Sankt-Peterburgdagi 224 varaqlik matn XVI asrda ko‘chirilgan bo‘lsa-da, Toshkent nusxasi xat xususiyatiga qaraganda undan ko‘ra qadimiyroq ekani isbotlandi. Eng muhim nozik tafsilotlardan biri shundaki, Sankt-Peterburg nusxasida boblarning maxsus nomlari umuman yozilmay, matn orasida bo‘sh o‘rinlar qoldirilgan. Toshkent qo‘lyozmasida esa kotib har bir bob nomini alohida ajratib, yorqin qizil shinjarf (kinovar) bo‘yog‘i bilan sahifalarga nafis muhrlagan. Bu holat Toshkent kotibining kitobat san’atiga nihoyatda sinchkovlik bilan yondashganini hamda asarning boblar tartibini aniq saqlab qolganini isbotlaydi.
Qiyosiy tadqiqot jarayoni tarix fani uchun muhim bo‘lgan yana bir jiddiy kamchilikni bartaraf etdi. Ma’lum bo‘lishicha, Sankt-Peterburg nusxasida 63b va 65a varaqlar oralig‘idagi matn, ya’ni to‘rtta to‘liq sahifa tushib qolgan edi. Ushbu kemtik sahifalarda Muhammad Shayboniyxonning Astrobod shahriga qo‘shin tortib borishi va uni egallashi mufassal bayon qilingan edi. Tadqiqotchi M.X.Abuseitova Toshkent nusxasining 32b va 34b varaqlarini o‘rganib, ana shu yo‘qotilgan Astrobod voqealari aynan O‘zbekiston xazinasidagi qo‘lyozmada benuqson saqlanganini aniqladi. Shu tariqa, Toshkentdagi qadimiy sahifalar yordamida xorijiy fonddagi qo‘lyozmaning yirik kemtigi to‘ldirildi va tarixiy jarayon uzluksiz holga keltirildi.
Manbalarni qiyoslash kotiblarning matnga munosabatidagi boshqa jihatlarni ham ko‘rsatdi. Jumladan, Sankt-Peterburg nusxasidagi Abdulg‘affor sultonga bag‘ishlangan bobning yakuni jiddiy qisqartirilgan va tahrirga uchragan holda berilgan. Toshkent nusxasida esa ushbu bob hech bir qisqartirishsiz, to‘liq hajmda saqlangan. Bundan tashqari, Toshkent qo‘lyozmasining 51b, 44b va 41b varaqlaridagi shinjarf bilan yozilgan sarlavhalar Sankt-Peterburg nusxasi matnidan ayrim so‘zlari bilan farq qilsa-da, umumiy voqealar mohiyatini bir xil mantiqda ifodalaydi. Bunday tafovutlar o‘sha davr kitobat muhitida kotiblarning erkin va mas’uliyatli faoliyat yuritganini bildiradi.
Ikki shahar xazinalaridagi sahifalarning so‘zma-so‘z uyg‘un kelishi Toshkentdagi qo‘lyozmaning ilmiy maqomini tikladi. Bir asr mobaynida muallifi noma’lum deb qaralgan yozma obida o‘z asl sohibi Muhammadyor ibn Arab Qatag‘on nomi bilan qayta bog‘landi. Ushbu topilma yurtimiz manbashunoslik jamg‘armasi nafaqat davlatchilik solnomasi, balki xalqaro fondlardagi nuqsonli bitiklarni tuzatuvchi muhim tarixiy tayanch ekanini ko‘rsatdi. Qadimiy varaqlardagi shinjarf satrlar va kotiblar mahorati XVI asr boshqaruvi va madaniy yuksalishini ishonchli dalillar asosida xolis baholash uchun poydevor bo‘lib xizmat qilmoqda.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
