Suv, qal’a va siyosat: O‘rta asrlarda suv inshootlarini qo‘riqlash qanchalik muhim bo‘lgan?
Qadimgi davlatchiligimiz tarixida suv inshootlari oddiy inshoot emas, balki mustaqillik va qudrat belgisi bo‘lgan. Samarqandning janubi-sharqida, Zarafshon daryosining chap sohilida ajoyib bir harbiy-muhandislik obidasi qad rostlagan.
Darg‘om kanalining bosh to‘g‘oni yonida barpo etilgan bu istehkom butun vohaning hayot manbaini himoya qilgan. Ilk o‘rta asrlarda bu ulkan qal’a “Varqsar”, ya’ni “To‘g‘onboshi”, keyinchalik Rabodxo‘ja nomi bilan dong taratgan. Ajdodlarimiz suv taqsimotini davlat xavfsizligining ustuni deb bilishgan.
Istehkomning me’moriy tuzilishi va hajmi so‘g‘d binokorligining naqadar yuksak darajada bo‘lganini isbotlaydi. Qo‘rg‘onning saqlanib qolgan tashqi devorlari tarixiy haqiqatning yaqqol guvohidir. Majmuaning uzunligi olti yuz metrni, kengligi esa uch yuz metrni tashkil etgan. Umumiy maydoni o‘n sakkiz, yigirma gektarga teng bo‘lgan bu hudud mustaqil va mukammal harbiy shaharcha edi. Uchta mustahkam darvozaga ega qal’a dushman hujumini qaytarish uchun g‘oyat qulay tarzda loyihalashtirilgan. Muhandislarimiz daryoning shiddatli oqimini jilovlay oladigan va shu bilan birga shaharni qo‘riqlaydigan tengsiz tartib yaratishgan.
Bu qal’aning davlat boshqaruvi va mudofaasidagi o‘rni juda katta bo‘lgan. Tarixchi Tabariy qoldirgan ma’lumotlar buni tasdiqlaydi. Yetti yuz yigirma birinchi yilda Samarqandda arab xalifaligiga qarshi kuchli qo‘zg‘olon ko‘tariladi. Xuroson noibi Xuzayna isyonni bostirish uchun aynan Rabodxo‘ja qo‘rg‘oniga hujum uyushtiradi. Uning maqsadi Darg‘om kanalini bog‘lash va shahar aholisini suvsiz qoldirish edi. Biroq so‘g‘diylar o‘z hayot manbalarini dushman qo‘liga topshirishni aslo istamadilar. Ular qo‘rg‘onni qahramonona mudofaa qilib, bosqinchilarning puxta tuzilgan harbiy rejasini barbod etdilar.
Suv ustidagi kurashlar bu bilan hech qachon to‘xtab qolmagan. Yetti yuz o‘ttiz oltinchi yilda Xurosonning keyingi noibi Asad ham qal’aga yurish qiladi. U uzoq davom etgan qamal natijasida Rabodxo‘ja qo‘rg‘onini egallashga muvaffaq bo‘ladi. U ham o‘z o‘tmishdoshi kabi samarqandliklarni suvsiz qoldirish orqali tiz cho‘ktirishga urinadi. Aynan shu qonli voqealar mahalliy hukmdorlarga o‘ta muhim bir saboq bergan. Suv to‘g‘onini himoya qilish uchun bu yerda doimiy va kuchli harbiy qo‘shin saqlash hayotiy zaruratga aylangan. Kimki Varqsarni nazorat qilsa, butun Samarqandning yuragi uning qo‘lida bo‘lgan.
Asrlar o‘tishi bilan bu hududning harbiy salohiyati misli ko‘rilmagan darajada o‘sib bordi. Olim Nasafiy yozib qoldirgan tarixiy bitiklar kishini lol qoldiradi. O‘n ikkinchi asrga kelib Rabodxo‘ja qo‘rg‘onida jami o‘n olti minglik qo‘shin joylashgan edi. Bundan to‘rt mingini tezkor otliq suvoriylar, o‘n ikki mingini esa piyoda jangchilar tashkil qilgan. Bitta suv inshootini qo‘riqlash uchun shuncha ko‘p askar jalb etilishi davlatning ulkan qudratini ko‘rsatadi. Ushbu raqamlar ajdodlarimizning moliyaviy imkoniyatlari va mukammal sarkardalik san’atidan dalolat beradi. Mamlakat boshqaruvchilari suv xavfsizligi yo‘lida xazinadan hech qanday mablag‘ ayamaganlar.
Istehkom faqatgina harbiy qarorgoh bo‘lib qolmay, yirik ijtimoiy va iqtisodiy maskanga ham aylangan. O‘n beshinchi asrda Rabodxo‘ja qo‘rg‘oni atrofida qariyb qirq mingga yaqin aholi istiqomat qilgan. Samarqand hokimi tomonidan bu jamoaga o‘ta sharafli va mas’uliyatli vazifa yuklatilgan. Ular Darg‘om kanalining bosh to‘g‘onini muntazam nazorat qilib turishlari va ta’mirlashlari shart edi. Davlat bu og‘ir mehnatni qadrlagan va ularni barcha turdagi xiroj soliqlaridan ozod etgan. Bu odilona boshqaruv usuli jamiyatdagi barqarorlikni va xalqning davlatga bo‘lgan ishonchini mustahkamlagan. Odamlar o‘z mehnati qadrlanayotganini ko‘rib, suv inshootini yanada kuchliroq asraganlar.
Qo‘rg‘on tarixining eng yorqin sahifalari uning muqaddas ziyoratgohga aylanishi bilan bog‘liq. Bu yerda suv ilmining chinakam bilimdonlari, el hurmatiga sazovor bo‘lgan to‘g‘onchilar boshliqlari dafn etilgan. Sakkiz yuz qirq to‘rtinchi yilda vafot etgan Abu Zakariyya Varaqsariy xoki shu yerda qo‘nim topgan. Shuningdek, o‘n ikkinchi asrning buyuk siymosi Xoja Zakariyya Varaq ham shu dargohda mangu orom topgan. Davlat arboblari ularning qabri ustiga pishiq g‘ishtdan mahobatli maqbara bino qildirganlar. Aynan shu tarixiy shaxslarning hurmati yuzasidan qal’a keyinchalik Rabodi Xoja nomi bilan shuhrat qozongan. Xalqimiz hayot manbai bo‘lmish suvning asl posbonlarini asrlar osha ulug‘lab kelgan.
Moziyning bu yorqin sahifalari bizni buyuk davlatchiligimiz va muhandislik merosimiz ustida teran mushohada yuritishga chorlaydi. Rabodxo‘ja qo‘rg‘oni shunchaki quruq devorlar va qurol-yarog‘lar yig‘indisi emas. U ajdodlarimizning suv qadrini va Vatan mudofaasini qanday anglaganliklarini ko‘rsatuvchi ochiq kitobdir. Qirq ming aholi va o‘n olti ming askarni o‘zida jamlagan bu majmua milliy tariximizning, davlatchiligimiz qudratining buyukligini isbotlaydi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
