Qonunni algoritm yozsa, javobgar kim bo‘ladi?

Sun’iy intellekt qonun ijodkorligiga tezkorlik va katta hajmdagi axborotni tahlil qilish imkonini olib kirmoqda. Biroq, konstitutsiyaviy vakolat, huquqiy baho va yakuniy qaror uchun javobgarlik texnologiya zimmasiga o‘tmaydi.

Bir vazirlikda yangi qonun loyihasi tayyorlanyapti, deb tasavvur qilaylik. Mutaxassis sun’iy intellekt tizimiga vazifa beradi. Tizim qisqa vaqt ichida yuzlab qonun hujjatlarini taqqoslaydi, eskirgan havolalarni aniqlaydi, xorijiy tajribani jamlaydi, jamoatchilik muhokamasidan kelgan takliflarni mavzular bo‘yicha guruhlaydi va hatto modda matni bo‘yicha variant taklif qiladi. Bugungacha bir necha kun talab qilgan tahlil ishi soatlar ichida tugallanishi mumkin. Bu, shubhasiz, qonun ijodkorligi uchun katta imkoniyat.

Ammo qonun oddiy axborot matnidan farqli ravishda fuqaro va davlat o‘rtasidagi munosabatlarni belgilaydi. Undagi bitta so‘z fuqaroning huquqini kengaytirishi yoki cheklashi, tadbirkor zimmasiga yangi majburiyat yuklashi, bola huquqlariga daxl qilishi, shaxsga doir ma’lumotlar himoyasiga ta’sir ko‘rsatishi yoki davlat organining vakolatini belgilashi mumkin.

Shu sababli bugungi asosiy savol “sun’iy intellekt qonun yoza oladimi?” degan savol bilan cheklanmaydi. Asosiy masala algoritm taklif qilgan qoidada xato yoki huquqiy nomutanosiblik aniqlansa, uni kim tekshiradi, qarorni kim qabul qiladi va uning oqibati uchun kim javob beradi?

Qonun mazmunini huquqiy tanlov belgilaydi

Qonun normasidagi har bir tanlovning huquqiy oqibati bor. “Huquqiga ega” degan ifoda bilan “amalga oshiradi” degan ifoda o‘rtasidagi farq, “mumkin” va “shart” so‘zlarining qaysi biri qo‘llanishi butun huquqiy munosabatning mazmunini o‘zgartirishi mumkin.

Shu bois sun’iy intellekt qonun matnini tez shakllantira olgani uning huquqiy mazmunni mustaqil belgilashi mumkinligini anglatmaydi. Qonun ijodkorligidagi har bir mazmuniy tanlov ortida jamoat manfaati, inson huquqlari, davlatning moliyaviy va tashkiliy imkoniyatlari, ijtimoiy oqibatlar hamda siyosiy-huquqiy mas’uliyat turadi.

Algoritm variantlarni tez topishi mumkin. Lekin ulardan qaysi biri jamiyat uchun maqbul, qaysi biri mutanosib va qaysi biri muayyan huquqni cheklash uchun zarur ekanini huquqiy mezonlar asosida hal qilish insonning vazifasidir.

Masalan, sun’iy intellekt muayyan faoliyatga qo‘shimcha taqiq joriy etishni taklif qildi, deylik. Savol shu yerda boshlanadi: bu taklif qaysi muammoni hal qiladi? U qaysi ma’lumotlarga asoslangan? Qaysi huquqlarga ta’sir qiladi? Shu maqsadga erishishning yengilroq va mutanosibroq usuli bormi? Algoritm ma’lumotlarida ayrim ijtimoiy guruhlar yetarlicha aks etmagan bo‘lsa-chi?

“Tizim shunday tavsiya qildi” degan javobning o‘zi huquqiy asos bo‘la olmaydi. Huquqiy qaror uning maqsadi, zarurati, mutanosibligi va oqibatlari bilan asoslanadi.

Algoritm charchamaydi, ammo xatodan xoli emas

Sun’iy intellektning eng katta ustunligi — tezlik va katta hajmdagi axborotni qayta ishlash qobiliyati. U kuchini yo‘qotgan hujjatga havolani, bir atamaning turli moddalarda turlicha ifodalanishini, berilgan vakolatni amalga oshirish tartibi ochiq qoldirilganini yoki ikki norma o‘rtasida ehtimoliy ziddiyat borligini tez ko‘rsatib berishi mumkin.

U minglab jamoatchilik takliflarini mavzular bo‘yicha saralashi, qonun loyihasining turli tahrirlarini taqqoslashi, o‘zbek, qoraqalpoq va rus tillaridagi matnlar o‘rtasidagi ehtimoliy mazmuniy tafovutlarni aniqlashi mumkin. Bunday imkoniyat huquqshunos va parlament xodimining vaqtini texnik qidiruvdan mazmunli huquqiy tahlilga yo‘naltirishga xizmat qiladi. Biroq, mashinaning charchamasligi uning adashmasligini anglatmaydi.

AQSH Milliy standartlar va texnologiyalar instituti generativ sun’iy intellekt tizimlarida haqiqatga mos kelmaydigan ma’lumotni ishonchli ohangda taqdim etish holatini “konfabulyatsiya” deb izohlaydi. Huquq sohasida bu mavjud bo‘lmagan qonunni “topish”, noto‘g‘ri moddaga havola qilish, soxta sud qarorini keltirish yoki mavjud bo‘lmagan statistik ma’lumotni ishonchli raqam sifatida taqdim etish ko‘rinishida namoyon bo‘lishi mumkin.

Kundalik axborot almashinuvidagi bunday xato noqulaylik tug‘dirishi mumkin. Qonun loyihasidagi xato esa boshqa oqibatga olib keladi. Ya’ni, noto‘g‘ri fikr normativ normaga aylanib, keng doiradagi insonlar huquq va majburiyatlariga ta’sir qilishi mumkin.

Shuning uchun qonun ijodkorligida sun’iy intellekt natijasini “tayyor javob” sifatida qabul qilish katta xato. Tizim manbani ko‘rsatsa ham, manbaning o‘zi tekshirilishi, havolaning amaldagi tahriri aniqlanishi, keltirilgan qoidaning huquqiy konteksti o‘rganilishi kerak.

Mashina tavsiya qiladi, qarorni inson qabul qiladi

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi Oliy Majlisni oliy davlat vakillik organi sifatida belgilaydi va unga qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshirish vakolatini beradi. Qonunchilik tashabbusi huquqiga ega sub’ektlar ham Konstitutsiyada belgilab qo‘yilgan.

Bu tizimda sun’iy intellekt mustaqil huquq sub’ekti yoki qonunchilik tashabbusi sub’ekti sifatida ishtirok etmaydi. U deputat o‘rniga ovoz bermaydi, qo‘mita nomidan xulosa chiqarmaydi, qonun loyihasini parlamentga o‘z nomidan kiritmaydi va qonunni qabul qilish yoki rad etish masalasini hal qilmaydi.

2026-yil 21-yanvarda qabul qilingan O‘RQ-1115-son Qonun bu masalada muhim huquqiy chegarani belgiladi. Unda inson huquqi va erkinligiga aloqador yuridik ahamiyatga ega qarorlarni qabul qilishda faqat sun’iy intellektdan foydalangan holda yaratilgan axborot resurslari va sun’iy intellekt texnologiyalari asosida ishlaydigan axborot tizimlari xulosalariga tayanish mumkin emasligi belgilandi.

Mazkur qoida texnologiyadan foydalanishning huquqiy chegarasini belgilaydi. Ya’ni, texnologiya ish jarayoniga kirishi mumkin, huquqiy baho va yakuniy qaror uchun mas’uliyat esa inson zimmasida qoladi.

Jahon parlamentlari amaliyoti: algoritm — yordamchi vosita

Jahon parlamentlari sun’iy intellektdan foydalanishda, asosan, uni qaror qabul qilish vositasi sifatida qo‘llashdan ko‘ra, axborotni izlash, saralash, tahlil qilish va qayta ishlash jarayonlarini yengillashtiruvchi texnologik vosita sifatida foydalanmoqda.

Braziliya Deputatlar palatasining Ulysses tizimi bunga yaqqol misol. Platforma qonun loyihalariga fuqarolar tomonidan yuborilgan katta hajmdagi sharhlarni mashinaviy o‘rganish usullari asosida tahlil qiladi. Ayrim qonun loyihalari bo‘yicha sharhlar soni 30 mingtagacha yetishi mumkin. Tizim ularni mazmuniga ko‘ra umumlashtirib, deputatlarga jamoatchilik munosabatining umumiy manzarasini ko‘rishga yordam beradi.

Estoniya parlamenti plenar va qo‘mita majlislarining dastlabki stenogrammalarini avtomatik tayyorlash uchun HANS tizimidan foydalanadi. Bu yerda prinsip aniq. Mashinaning tayyorlagan matni to‘g‘ridan-to‘g‘ri rasmiy hujjat maqomini olmaydi. Plenar majlis matni muharrirlar, qo‘mita materiallari esa tegishli xodimlar tomonidan tekshiriladi va tuzatiladi.

Italiya Deputatlar palatasi ham 2023–2024-yillarda parlament faoliyatida sun’iy intellektdan foydalanish imkoniyatlarini o‘rganib, keyinchalik uchta ixtisoslashgan prototip (Norma, MSE va DepuChat)ni ishlab chiqdi. Norma parlament va qonunchilik faoliyati haqida axborot izlashga, MSE qonunchilik texnikasi talablari asosida tuzatishlar tayyorlashga, DepuChat esa fuqarolarning Palata, uning organlari va deputatlar faoliyati haqida axborot olishini yengillashtirishga yo‘naltirilgan.

Parlamentlararo Ittifoq 2024-yil iyul oyida parlamentlarda sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha 40 dan ortiq amaliy ssenariy to‘planganini ma’lum qilgan. Ular orasida ma’lumotlarni tasniflash, qonun loyihalari va tuzatishlar bilan ishlash, stenografiya, tarjima, jamoatchilik takliflarini tahlil qilish va parlament jarayonlarini tushuntirish kabi vazifalar bor.

Demak, xalqaro amaliyotda asosiy yondashuv aniq: algoritm insonning o‘rnini egallashga qaratilmay, uning tahliliy va kasbiy faoliyatini chuqurlashtirish hamda qaror qabul qilish jarayonini qo‘llab-quvvatlashga xizmat qilmoqda.

Tezlik va hisobdorlik o‘rtasidagi muvozanat

Birlashgan Arab Amirliklarida bu masala yanada keng ko‘lamda qaralmoqda. 2025-yil aprel oyida mamlakat Vazirlar Mahkamasi sun’iy intellektga asoslangan integratsiyalashgan normativ axborot-tahlil tizimini va maxsus idorani tashkil etishni ma’qullagan. Rejaga ko‘ra, tizim federal va mahalliy qonunlar, sud qarorlari, ijro tartiblari hamda davlat xizmatlariga oid ma’lumotlarni o‘zaro bog‘lab, qonunchilikning jamiyat va iqtisodiyotga ta’sirini kuzatish hamda yangilash bo‘yicha takliflar tayyorlashga xizmat qilishi kerak.

Rasmiy maqsadlardan biri qonunchilikni tadqiq qilish, tahlil qilish va qabul qilishga sarflanadigan vaqtni 70 foizgacha qisqartirishdan iborat. Biroq, mazkur ko‘rsatkich erishilgan natijani ifodalamay, maqsadli ko‘rsatkich sifatida qaralishi lozim. Amalda bunday samaradorlikka erishilganini mustaqil ravishda tasdiqlovchi ochiq va ishonchli o‘lchovlar hozircha yetarli darajada shakllanmagan.

Bu tajriba muhim xulosaga olib keladi: samaradorlikning o‘zi yetarli mezon bo‘la olmaydi. Algoritm qanchalik tez ishlamasin, uni qo‘llash jarayonida huquqiy chegaralar, inson nazorati, audit va javobgarlik mexanizmlari aniq belgilanmagan bo‘lsa, tezkorlik xavflarni ham jadallashtirishi mumkin.

Strategiyadan parlament amaliyotigacha

Mamlakatimizda sun’iy intellektni rivojlantirish bo‘yicha vazifalar davlat siyosati darajasida izchil belgilab berilmoqda. Prezidentimizning 2025-yil 22-oktabrdagi PF-189-son farmonida 2026-yil yakuniga qadar davlat boshqaruvi, ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarida sun’iy intellekt texnologiyalarini keng joriy qilish bo‘yicha kamida 100 ta loyihani amalga oshirish vazifasi belgilangan.

Hujjatda kamida 15 milliard parametrdan iborat “O‘zbek tili korpusi”ni yaratish va uni kamida beshta ochiq katta til modeliga joriy etish vazifasi ham belgilangan. Mazkur tashabbus til texnologiyalarini rivojlantirish bilan bir qatorda, huquqiy matnlarni qayta ishlash va tahlil qilishga mo‘ljallangan milliy sun’iy intellekt tizimlari uchun ham muhim texnologik poydevor yaratadi.

2026-yil yanvarda qabul qilingan O‘RQ-1115-son Qonun esa sun’iy intellektni qo‘llashning umumiy huquqiy asoslarini belgilab, axborot resurslari va tizimlarida undan foydalanishga doir qoidalarni mustahkamladi, shuningdek, shaxsga doir ma’lumotlarga sun’iy intellektdan foydalangan holda qonunga xilof ishlov berish uchun javobgarlikni belgiladi.

Parlamentning o‘zi ham institutsional tayyorgarlikni boshlagan. Qonunchilik palatasi Kengashining 2026-yil 13-apreldagi qarori bilan Parlament tadqiqotlari instituti tuzilmasida Sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish loyiha ofisi faoliyati yo‘lga qo‘yilib, 2026–2029-yillarga mo‘ljallangan ish rejasi tasdiqlangan.

Bu jarayonning ahamiyati shundaki, gap faqat yangi dastur sotib olish haqida bormaydi. Parlament vakolatlarini xatlovdan o‘tkazish, huquqiy va institutsional talablarni ishlab chiqish, tajriba loyihalarini amalga oshirish, deputatlar va xodimlarni o‘qitish, axborot xavfsizligini ta’minlash hamda natijalarni o‘lchash mexanizmlarini belgilash bir tizimda ko‘rilmoqda.

Huquqiy tilni tushunmagan mashina qonun sifatiga kafolat bermaydi

Sun’iy intellektning o‘zbek tilini umumiy darajada tushunishi huquqiy matnlarni samarali qayta ishlash va tahlil qilish uchun hali yetarli asos yaratmaydi.

Qonunchilik tili yuridik kuch, hujjatning amal qilish vaqti, maxsus terminologiya, hujjatlar iyerarxiyasi va normativ havolalarning aniq tizimi bilan bog‘liq. Kundalik nutqda yaqin ma’nodek tuyuladigan “qabul qilish”, “ma’qullash”, “tasdiqlash”, “rozilik berish” va “ratifikatsiya qilish” kabi ifodalar huquqda turli yuridik natijalarni anglatadi.

Shu sababli umumiy til korpusiga qo‘shimcha ravishda milliy huquqiy til korpusini shakllantirish zarur. Unda Konstitutsiya, kodekslar, qonunlar va ularning tarixiy tahrirlari, qonun loyihalari, parlament materiallari, rasmiy ekspertiza xulosalari hamda tasdiqlangan yuridik atamalar metama’lumotlar bilan birga jamlanishi lozim.

Bunday baza bo‘lmasa, algoritm kecha amaldan chiqqan normani bugun amaldagi huquq sifatida qabul qilishi, eski tahrirni yangi tahrir bilan aralashtirishi yoki normativ havolaning yuridik kuchini noto‘g‘ri baholashi mumkin.

Shu nuqtai nazardan parlament uchun o‘zbek tilidagi ixtisoslashgan huquqiy til modeli alohida strategik ahamiyat kasb etadi.

Inson nazorati hujjat oxirida imzo qo‘yish bilan tugamaydi

Sun’iy intellektdan kelib chiqadigan xavf algoritm xatolari bilan cheklanmaydi. Yana bir muhim xavf — insonning mashina tomonidan taqdim etilgan natijalarga ortiqcha ishonishi va ularni tanqidiy baholamasdan qabul qilishi bilan bog‘liq.

Matn ravon, jadval tartibli, raqamlar aniq va xulosa ishonchli ko‘ringani uchun mutaxassis “tizim tekshirgan ekan, demak to‘g‘ri” degan xulosaga oson kelishi mumkin. Ana shu holatda sun’iy intellekt yordamchi vositadan yashirin qaror qabul qiluvchiga aylanib qoladi.

Shuning uchun inson nazorati hujjat oxiriga rasmiy imzo qo‘yish bilan tugamaydi. Mutaxassis natijaning mazmunini anglashi, uning manbasini ko‘rishi, xatoni aniqlashi, zarur bo‘lsa algoritm tavsiyasini rad etishi va qabul qilingan qarorni mustaqil ravishda asoslay olishi lozim.

Bu talablar amaliyotda hujjatlashtirishni ham taqozo etadi. Qonun loyihasini tayyorlashda qaysi sun’iy intellekt tizimi qo‘llangani, unga qanday vazifa berilgani, qaysi manbalardan foydalanilgani, qaysi tavsiyalar loyihaga kiritilgani va natijani kim tekshirgani qayd etilishi maqsadga muvofiq.

Yuqori ahamiyatli qarorlarda ikki bosqichli tekshiruv

Algoritm taklif qilgan norma inson huquqlari, davlat byudjeti yoki katta ijtimoiy guruhlar manfaatiga sezilarli ta’sir qilsa, uni bir mutaxassisning tekshiruvi bilan cheklash maqsadga muvofiq emas.

Bunday holatlar uchun “ikki kalit” tamoyilini joriy etish mumkin.

Birinchi kalit — huquqshunos. U taklifning Konstitutsiya va qonunlarga muvofiqligini, yuridik oqibatlari aniq ifodalanganini, inson huquqlari asossiz cheklanmayotganini baholaydi.

Ikkinchi kalit — sohaviy mutaxassis. U taklifning amaliyotda ishlashi, qancha resurs talab qilishi va turli ijtimoiy guruhlar hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatishini tahlil qiladi.

Har ikki tomon tasdiqlamagan, yuqori ahamiyatga ega algoritmik natijani rasmiy qonun loyihasiga kiritishga shoshilmaslik kerak. Bu yondashuv sun’iy intellektdan mas’uliyatli foydalanish uchun zarur.

Algoritmning huquqiy izi saqlanishi kerak

Keyinchalik qonun loyihasining qaysi qismlari sun’iy intellekt yordamida tayyorlanganini aniqlash imkonini beruvchi mexanizmlar joriy etilishi zarur. Buning uchun sun’iy intellektdan foydalanish holatlari bo‘yicha maxsus pasport yuritish va elektron algoritmik izni qayd etish tizimini yo‘lga qo‘yish mumkin.

Unda tizimning nomi va versiyasi, berilgan vazifa, foydalanilgan manbalar, olingan natija, inson tomonidan kiritilgan o‘zgartishlar va yakuniy qaror uchun mas’ul shaxs haqidagi ma’lumotlar qayd etiladi.

Bu yondashuvning amaliy ahamiyati katta. Xato aniqlansa, qaysi tizim yoki model adashgani, unga qanday ma’lumot berilgani, qanday natija olingani va yakuniy huquqiy tanlovni kim amalga oshirganini tiklash imkoni paydo bo‘ladi.

Yevropa Komissiyasining ichki amaliyotida ham sun’iy intellekt tizimlarini ro‘yxatga olish, ularni xavf darajasiga qarab boshqarish va natijani mas’ul xodim tomonidan tekshirishga asoslangan yondashuvlar qo‘llanmoqda. Qonunchilik takliflarining raqamli ahamiyatini tahlil qilishga mo‘ljallangan AI4DRPM vositasida ham dastlabki natija inson tomonidan ko‘rib chiqiladi va rasmiylashtiriladi.

Vazifa — tezkorlikni emas, sifatni ta’minlash

Qonun ijodkorligida sun’iy intellektdan foydalanish texnologik samaradorlikni oshirish bilan bir qatorda, huquqiy qarorlarning sifati va asoslanganligiga qo‘yiladigan talablarni kuchaytirishga xizmat qilishi lozim. Shu nuqtai nazardan, sun’iy intellektni joriy etishning asosiy mezoni qonun loyihalarini tayyorlash jarayonini jadallashtirish bilan birga, ularning huquqiy puxtaligi, mantiqiy izchilligi va inson tomonidan nazorat qilinishi darajasini ta’minlashdan iborat bo‘lishi kerak.

Buning uchun har bir algoritm natijasi rasmiy yoki ishonchli birlamchi manba bilan tekshirilishi shart. Manbasi aniqlanmagan ma’lumot qonun loyihasi yoki huquqiy xulosa uchun dalil bo‘la olmaydi.

Qonun mazmuniga ta’sir qiladigan algoritmik natija vakolatli shaxs tomonidan mazmunan tekshirilishi, uni qabul qilish yoki rad etish sabablari asoslantirilishi lozim. Sun’iy intellekt muqobil variantlarni taklif qilishi, qiyosiy tahlil qilishi va katta hajmdagi ma’lumotni qayta ishlashi mumkin. Yakuniy huquqiy qaror esa insonning huquqiy tafakkuri va parlamentning konstitutsiyaviy vakolati doirasida qabul qilinadi.

Shu bilan birga, parlament sun’iy intellektdan foydalanish jarayonida axborot xavfsizligi va ma’lumotlarni muhofaza qilish masalalari ustidan alohida nazoratni ta’minlashi zarur. E’lon qilinmagan qonun loyihalari, xizmat doirasidagi axborotlar va shaxsga doir ma’lumotlarning vakolatli ekspertizadan o‘tmagan tashqi sun’iy intellekt xizmatlariga yuklanishiga yo‘l qo‘yilmasligi lozim.

Qonun uchun javobgarlik inson zimmasida

Sun’iy intellekt qonun ijodkorligi uchun yangi imkoniyatlar maydonini shakllantirmoqda. U huquqiy axborotni izlash va tizimlashtirish jarayonini tezlashtirish, qonun loyihalarini qiyosiy tahlil qilish, ehtimoliy huquqiy ziddiyatlarni erta aniqlash, jamoatchilik takliflarini mazmunan guruhlash, ko‘p tilli huquqiy matnlarni tahlil qilish va ekspertlarning vaqt resurslaridan samarali foydalanish imkonini beradi.

Shu bilan birga, qonun sifati uning matniy jihatdan to‘g‘ri va texnik nuqtai nazardan puxta tayyorlangani bilangina belgilanmaydi. Sifatli qonun adolat mezonlariga javob berishi, mazmunan aniq va tushunarli bo‘lishi, amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘lishi, inson huquqlari va qonuniy manfaatlarini ta’minlashi, shuningdek, jamiyatning real ehtiyojlarini adekvat ifodalashi lozim. Mazkur mezonlarni belgilash va ularning o‘zaro mutanosibligini ta’minlash insonning huquqiy tafakkuri, siyosiy irodasi va demokratik muhokamasi bilan uzviy bog‘liq.

Shu nuqtai nazardan, kelajak parlamenti sun’iy intellekt imkoniyatlarini rad etadigan institut sifatida ham, algoritmik natijalarga tanqidiy yondashuvsiz tayanadigan tuzilma sifatida ham shakllanmasligi kerak. Parlament texnologiyaning tahliliy va axborot imkoniyatlaridan keng foydalanishi bilan bir qatorda, muhim huquqiy qarorlarni qabul qilishda inson tafakkuri, demokratik legitimlik, parlament vakolati va aniq institutsional javobgarlikni saqlab qolishi zarur.

Qonun loyihasini tayyorlash, tahlil qilish va takomillashtirish jarayonida sun’iy intellekt inson faoliyatini qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Biroq qonunning mazmuni, uning jamiyat uchun oqibatlari va qabul qilinishi uchun javobgarlik inson zimmasida qoladi.

Laziza NIYOZOVA,

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi

Qonunchilik palatasi huzuridagi

Parlament tadqiqotlari instituti bosh ilmiy xodimi.

O‘zA