O‘zbekistonda naqdsiz to‘lovlar hajmi keskin oshmoqda
Markaziy bankning ma’lum qilishicha, 2026-yil 1-avgust holatiga O‘zbekistonda muomaladagi bank kartalari soni 75,7 million donaga yetdi. Yil boshida, ya’ni 1-yanvar holatiga bu ko‘rsatkich 68,3 million dona edi. Shu tariqa, yetti oy davomida muomaladagi kartalar soni 7,4 million donaga yoki 10,9 foizga ko‘paydi.
To‘lov infratuzilmasida ham sezilarli kengayish kuzatilmoqda. O‘rnatilgan to‘lov terminallari soni yil boshidagi 430,8 mingtadan 1-avgustga kelib 453,5 mingtaga yetdi. Ya’ni 22,7 mingta yangi terminal ishga tushirilib, tarmoq 5,3 foizga kengaydi.
Shuningdek, bankomat va infokiosklar soni 40,1 mingtadan 47 mingtaga ko‘paydi. Bu segmentdagi o‘sish 17,3 foizni tashkil etgan. Demak, aholi va biznes uchun nafaqat kartadan foydalanish, balki naqd pul yechish, hisob-kitob qilish va boshqa bank xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlari ham kengaymoqda.
E’tiborli jihat — to‘lov infratuzilmasining o‘sishi bilan birga, terminallar orqali amalga oshirilayotgan operatsiyalar hajmi ham jadal ortib bormoqda. 2026-yil yanvar-iyul oylarida to‘lov terminallari orqali tushgan tushum 387,4 trillion so‘mni tashkil etdi. Taqqoslash uchun, 2025-yilning to‘liq 12 oyida ushbu ko‘rsatkich 460,3 trillion so‘m bo‘lgan.
Ya’ni 2026-yilning dastlabki yetti oyidayoq terminallar orqali tushgan mablag‘ o‘tgan yildagi yillik hajmning qariyb 84 foiziga yetgan. Agar mavjud tendensiya yil oxirigacha saqlansa, 2026-yil yakunida terminallar orqali to‘lovlar hajmi 2025-yildagi natijadan sezilarli yuqori bo‘lishi mumkin.
Iqtisodiy jihatdan eng muhim ko‘rsatkichlardan biri — bank kartalari soni va terminallar aylanmasi o‘rtasidagi farq. Kartalar soni 10,9 foizga oshgan bir paytda terminallar orqali tushumlar yanvar-iyul oylarida o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 44,3 foizga ko‘paygan. Bu raqamlar aholining bank kartalarini faqat saqlash yoki bankomatdan naqd pul yechish uchun emas, balki kunlik xaridlar, xizmatlar va boshqa hisob-kitoblarda faolroq ishlatayotganini ko‘rsatadi.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, bitta bank kartasiga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha oylik tushum 562 ming so‘mdan 731 ming so‘mgacha oshgan. Bu kartalardan foydalanish intensivligi taxminan 30 foizga o‘sganini anglatadi.
Birinchidan, naqdsiz hisob-kitoblar ulushining ortishi iqtisodiyotdagi pul aylanmasining katta qismi raqamli kanallarga o‘tayotganidan dalolat beradi. Bu banklar uchun tranzaksion xizmatlar bozorini kengaytiradi.
Ikkinchidan, terminallar va bank kartalari sonining ko‘payishi kichik biznes va xizmat ko‘rsatish sohasida raqamli to‘lovlarning ommalashayotganini anglatadi. Xaridor uchun karta yoki elektron to‘lov orqali hisob-kitob qilish qulaylashgani sari tadbirkorlar ham naqdsiz to‘lovlarni qabul qilish infratuzilmasini kengaytirishga majbur bo‘ladi.
Uchinchidan, naqdsiz to‘lovlarning ko‘payishi iqtisodiy faoliyatning shaffofligini oshirishga xizmat qilishi mumkin. Elektron tranzaksiyalar moliyaviy operatsiyalarni hisobga olishni osonlashtiradi, bu esa soliq tushumlari va biznes aylanmasini aniqroq baholash uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi.
Biroq bu jarayon bilan birga kiberxavfsizlik, firibgarlikdan himoya, to‘lov tizimlarining uzluksiz ishlashi va aholining moliyaviy savodxonligi masalalari ham dolzarblashadi. Kartalar va elektron to‘lovlar ko‘paygan sari fuqarolarning raqamli moliyaviy xavflarga nisbatan xabardorligi ham oshishi kerak.
Xulosa o‘rnida aytish joiz, 2026-yilning dastlabki yetti oyidagi ko‘rsatkichlar O‘zbekistonda naqdsiz to‘lovlar infratuzilmasi son jihatidan ham, foydalanish intensivligi bo‘yicha ham kengayib borayotganini ko‘rsatmoqda. Kartalar soni 10,9 foizga o‘sgan bo‘lsa, terminallar orqali aylanmaning 44,3 foizga o‘sishi bozordagi asosiy o‘zgarish kartalar sonining ko‘payishida emas, balki mavjud kartalardan foydalanish faolligining ortishida ekanini ko‘rsatadi. Bu tendensiya davom etsa, O‘zbekistonda naqdsiz iqtisodiyotga o‘tish jarayoni tezlashib, bank kartalari oddiy to‘lov vositasidan aholining kundalik moliyaviy faoliyatining asosiy raqamli instrumentiga aylanishi mumkin.
Sh.Mamaturopova, O‘zA
