O‘zbekiston iqtisodiyoti: 2030-yil marralari va taraqqiyot omillari
Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqi asosida iqtisodiy islohotlar, tarkibiy yangilanishlar va uzoq muddatli taraqqiyot istiqbollariga tahliliy nazar
Iqtisodiy mustaqillik — erkin taraqqiyotning moddiy poydevori
Mustaqillikning tarixiy ahamiyati, eng avvalo, xalqning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi, milliy manfaatlarga tayangan holda taraqqiyot yo‘lini tanlashi va kelajagini o‘z imkoniyatlari asosida barpo etishida namoyon bo‘ladi. Biroq siyosiy mustaqillikning mustahkamligi ko‘p jihatdan iqtisodiy salohiyat, ishlab chiqarish qudrati, moliyaviy barqarorlik va aholining farovonligi bilan chambarchas bog‘liq. Shu ma’noda, O‘zbekistonning 35 yillik mustaqil taraqqiyot yo‘li nafaqat davlat va jamiyat hayotidagi siyosiy o‘zgarishlar, balki milliy iqtisodiyotning shakllanishi, bozor munosabatlarining rivojlanishi va iqtisodiy imkoniyatlarning kengayishi tarixi hamdir.
2026-yil 28-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan so‘zlangan nutq ana shu taraqqiyot yo‘lini sarhisob qilish, erishilgan natijalarni baholash va kelgusi yillarning strategik vazifalarini belgilash nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Unda iqtisodiy o‘sish, investitsiyalar, yuqori texnologiyalar, mehnat unumdorligi, tadbirkorlik, inson kapitali, suv resurslaridan oqilona foydalanish va mahallalar farovonligi o‘zaro bog‘liq taraqqiyot omillari sifatida namoyon bo‘ladi.
Prezident nutqida keltirilgan raqamlar iqtisodiyotning miqyos jihatidan o‘zgarayotganini ko‘rsatadi. Ammo ushbu natijalarning mazmunini to‘liq anglash uchun faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlarni sanash kifoya qilmaydi. Ularning ortida qanday institutsional o‘zgarishlar turgani, investitsiyalar qanday iqtisodiy samara berishi, ishlab chiqarish o‘sishi aholi daromadlariga qay darajada ta’sir ko‘rsatishi va yangi taraqqiyot modelining barqarorligi nimalarga bog‘liqligini ham tahlil qilish lozim.
Chunki iqtisodiy mustaqillikning haqiqiy mazmuni faqat ko‘proq mahsulot ishlab chiqarish yoki katta hajmdagi sarmoyalarni jalb etish bilan belgilanmaydi. Uning asosiy mezoni — mamlakatning raqobatbardosh mahsulot yaratish, yangi qiymat ishlab chiqarish, munosib ish o‘rinlari tashkil etish va fuqarolar uchun barqaror farovonlikni ta’minlash qobiliyatidir.
Iqtisodiy erkinlik: islohotlarning mazmuni va amaliy ahamiyati
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston iqtisodiyoti turli rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tdi. Dastlab milliy davlatchilikning iqtisodiy asoslarini shakllantirish, mavjud ishlab chiqarish salohiyatini saqlash va bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o‘tish vazifalari dolzarb bo‘lgan bo‘lsa, keyingi davrlarda iqtisodiyotni liberallashtirish, investitsiyaviy jozibadorlikni oshirish, xususiy sektor imkoniyatlarini kengaytirish va tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga e’tibor kuchaydi.
Prezident nutqida valyuta, soliq, bojxona va investitsiya siyosatida amalga oshirilgan o‘zgarishlar alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, O‘zbekistonning Iqtisodiy erkinlik indeksidagi o‘rni 80 pog‘onaga yaxshilangani qayd etiladi. Bu natijalar iqtisodiy faoliyat uchun sharoitlarni o‘zgartirishga qaratilgan islohotlar ko‘lami haqida tasavvur beradi. Mazkur o‘zgarishlarning iqtisodiy mazmunini bir necha yo‘nalishda ko‘rish mumkin.
Birinchidan, valyuta bozorini erkinlashtirish iqtisodiy sub’ektlarning tashqi savdo operatsiyalarini amalga oshirish, xorijiy hamkorlar bilan hisob-kitob qilish va investitsiyaviy qarorlar qabul qilish imkoniyatlarini kengaytiradi. Tadbirkor uchun valyutadan foydalanishdagi to‘siqlarning kamayishi xomashyo importi, uskunalar xaridi, eksport tushumlarini boshqarish va xalqaro bozorlarga chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, soliq tizimidagi o‘zgarishlar biznesning xarajatlari, investitsiya rejalari va faoliyatni rasmiy yuritish rag‘batlariga ta’sir ko‘rsatadi. Bunda soliq yukining maqbulligi bilan bir qatorda tizimning tushunarliligi, qoidalarning barqarorligi va barcha tadbirkorlar uchun teng qo‘llanishi ham muhimdir. Chunki biznes uzoq muddatli rejalashtirish uchun oldindan anglash mumkin bo‘lgan iqtisodiy muhitga muhtoj.
Uchinchidan, bojxona tartib-taomillarining takomillashuvi ishlab chiqarish uchun zarur uskunalar va butlovchi qismlarni olib kirish, eksport mahsulotlarini tashqi bozorlarga yetkazish hamda logistika xarajatlarini kamaytirishga yordam beradi. Zamonaviy iqtisodiyotda mahsulotning raqobatbardoshligi faqat uning sifatiga emas, balki xaridorga qanchalik tez va maqbul narxda yetkazib berilishiga ham bog‘liq.
To‘rtinchidan, investitsiya siyosatining ochiqligi mahalliy va xorijiy sarmoyadorlar uchun yangi loyihalarni amalga oshirish imkoniyatlarini yaratadi. Biroq investorni jalb etish bilan ish tugamaydi. Investitsiya samaradorligi uning ishlab chiqarish quvvatiga, yangi texnologiyalarni olib kirishiga, mahalliy mutaxassislarni tayyorlashiga, eksportni kengaytirishiga va iqtisodiyotda qo‘shimcha qiymat yaratishiga qarab baholanishi kerak.
Demak, iqtisodiy erkinlik — shunchaki cheklovlarni kamaytirish emas, balki iqtisodiy sub’ektlarning o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishi uchun adolatli, barqaror va raqobatga asoslangan muhit yaratishdir.
Bu jarayonda davlatning iqtisodiyotdagi vazifasi ham takomillashib boradi. Davlatning asosiy vazifasi barcha iqtisodiy qarorlarni bevosita o‘zi qabul qilishdan ko‘ra, samarali qoidalarni belgilash, infratuzilmani rivojlantirish, raqobatni himoya qilish, inson kapitaliga sarmoya kiritish va bozor ishlashi uchun zarur sharoitlarni ta’minlashdan iborat bo‘lib boradi.
2030-yil marrasi: iqtisodiyot hajmidan unumdorlik sifatigacha
Prezident nutqida mamlakat yalpi ichki mahsuloti hajmini 2030-yilgacha 300 milliard dollarga yetkazish vazifasi belgilandi. Davlat rahbari avvalgi 160 milliard dollarlik maqsadga 2026-yilning o‘zida erishish va undan oshirish kutilayotganini ham qayd etdi. Shuningdek, kelgusi o‘n yilda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot hajmini 10 ming dollardan oshirish maqsadi ilgari surildi.
Bu ko‘rsatkichlar iqtisodiyotning kelgusi rivojlanish yo‘nalishini belgilovchi muhim mezonlardir. Yalpi ichki mahsulot mamlakat hududida ma’lum davr davomida yaratilgan yakuniy tovarlar va xizmatlar qiymatini ifodalaydi. Uning ortishi ishlab chiqarish hajmining kengayishi, xizmatlar bozorining rivojlanishi, investitsiyalar va mehnat unumdorligining ko‘tarilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot mamlakat iqtisodiy salohiyatini aholi soniga nisbatan ifodalovchi ko‘rsatkichdir. Shu bois 10 ming dollarlik marraning ijtimoiy ahamiyati uni oddiy statistik ko‘rsatkich sifatida emas, balki aholi daromadlari, mehnat unumdorligi va iqtisodiy imkoniyatlar kengayishining umumiy natijasi sifatida ko‘rishda namoyon bo‘ladi.
Buning uchun iqtisodiyotda bir xodimga to‘g‘ri keladigan mahsulot hajmini oshirish, yuqori qo‘shimcha qiymatli tarmoqlar ulushini kengaytirish, kasbiy malakani yaxshilash va innovatsiyalarni ishlab chiqarishga joriy etish zarur.
Yuqori texnologiyalar va mehnat unumdorligi — yangi iqtisodiy modelning asosi
Davlat rahbari nutqida iqtisodiyotni yuqori texnologiyalar va mehnat unumdorligiga asoslangan modelga o‘tkazish uchinchi milliy dasturning asosiy vazifasi sifatida belgilandi. Ushbu yo‘nalish doirasida sanoatda 2 millionta yuqori daromadli ish o‘rni yaratish ko‘zda tutilgan. Startaplar, venchur moliyalashtirish va sun’iy intellektni rivojlantirish ham ustuvor vazifalar qatoriga kiritildi.
Mazkur yondashuv iqtisodiy taraqqiyotning sifat jihatidan yangi bosqichini anglatadi. Bugungi global iqtisodiyotda ishlab chiqarishning ko‘plab tarmoqlari raqamlashtirish, avtomatlashtirish va sun’iy intellekt ta’sirida o‘zgarib bormoqda. Korxonalar ishlab chiqarish jarayonlarini kuzatish, xatolarni oldindan aniqlash, resurslar sarfini kamaytirish va mahsulot sifatini nazorat qilishda raqamli tizimlardan foydalanmoqda.
Bunday texnologiyalarni joriy etish korxonalarga ishlab chiqarish xarajatlarini qisqartirish, uskunalardan foydalanish samaradorligini oshirish va mahsulotni tezroq bozorga chiqarish imkonini beradi. Shu bilan birga, texnologik o‘zgarishlar xodimlardan yangi bilim va ko‘nikmalarni talab qiladi.
Demak, yuqori texnologiyalarni rivojlantirish masalasi faqat zamonaviy uskunalar xarid qilish bilan cheklanmaydi. U muhandislik ta’limi, amaliy tadqiqotlar, ishlab chiqarish va oliy ta’lim muassasalari hamkorligi, intellektual mulkni himoya qilish hamda ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish kabi yo‘nalishlarni ham qamrab oladi.
Bu yerda universitetlarning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Oliy ta’lim muassasasi nafaqat mutaxassis tayyorlaydigan, balki iqtisodiyot uchun yangi bilim, texnologiya va tadbirkorlik g‘oyalarini ishlab chiqaradigan markazga aylanishi kerak. Talaba va yosh olimlarning ilmiy ishlanmalari real ishlab chiqarish muammolariga yechim bera olsa, ta’lim bilan iqtisodiyot o‘rtasidagi aloqa yanada mustahkamlanadi.
Sun’iy intellektning iqtisodiy samarasi ham aynan shu nuqtada namoyon bo‘ladi. U ma’lumotlarni tahlil qilish, talabni prognozlash, logistika yo‘nalishlarini optimallashtirish, ishlab chiqarishdagi nosozliklarni aniqlash va mijozlarga xizmat ko‘rsatishni takomillashtirishda qo‘llanishi mumkin.
Shuningdek, texnologik yangilanish ayrim kasblarga bo‘lgan talabni o‘zgartirishi mumkin. Shu sababli qayta tayyorlash, umrbod ta’lim va yangi kasblarni egallash tizimlarini rivojlantirish iqtisodiy siyosatning ajralmas qismiga aylanishi lozim.
Sanoatda yangi ish o‘rinlari: son va sifat uyg‘unligi
Sanoatda 2 millionta yuqori daromadli ish o‘rni yaratish maqsadi iqtisodiy o‘sishning aholi turmush darajasi bilan bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Sanoatda yuqori daromadli bandlikni kengaytirish uchun ishlab chiqarish tarmoqlarini diversifikatsiya qilish, mahalliy xomashyoni chuqur qayta ishlash, tayyor mahsulotlar ishlab chiqarish va eksportbop mahsulotlar turini ko‘paytirish muhim.
Masalan, xomashyoni qayta ishlash jarayonida qo‘shimcha texnologik operatsiyalar, dizayn, qadoqlash, logistika va marketing xizmatlari orqali qo‘shimcha qiymat yaratiladi. Bu esa korxonaning daromad olish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
Yana bir muhim masala — kichik korxonalarni yirik ishlab chiqarish zanjirlariga jalb etishdir. Yirik sanoat korxonalari uchun butlovchi qismlar, qadoqlash materiallari, ehtiyot qismlar va servis xizmatlarini mahalliy ishlab chiqaruvchilardan xarid qilish imkoniyatlari kengaysa, kichik biznes ham sanoat taraqqiyotining faol ishtirokchisiga aylanadi.
Bu jarayonda texnik standartlar, sifat nazorati, moliyalashtirish va malakali kadrlar bilan ta’minlash hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Kichik biznesdan yirik kompaniyalargacha: tadbirkorlikning o‘sish zanjiri
Prezident nutqida kichik biznesning o‘rta biznesga, o‘rta korxonalarning esa yirik kompaniya va korporatsiyalarga aylanishi uchun yaxlit ekotizim yaratish vazifasi ilgari surildi.
Bu maqsadning iqtisodiy mazmuni shundan iboratki, mavjud korxonalarning kengayishi, yangi bozorlarga chiqishi, ishlab chiqarish samaradorligini oshirishi va yirik iqtisodiy loyihalarda ishtirok etishi uchun ham sharoit zarur.
Kichik biznes iqtisodiyotda moslashuvchanligi, mahalliy talabga tez javob berishi va yangi xizmatlarni taklif etishi bilan ajralib turadi. Ammo korxona o‘sib, yangi bozorlarga chiqishi uchun moliyaviy resurslar, zamonaviy texnologiyalar, malakali boshqaruv va barqaror buyurtmalar kerak bo‘ladi.
Tadbirkorlikning o‘sishi raqobat muhitining yaxshilanishi bilan ham bog‘liq. Yangi korxonalar bozorga erkin kira olsa, mavjud korxonalar esa samaradorlik va sifat orqali ustunlikka erishishga intilsa, iste’molchilar ham bundan manfaat ko‘radi.
Bunda yirik kompaniyalarning shakllanishi bilan bir qatorda monopoliyalashuv xavfini cheklash, kichik korxonalar uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash va bozor qoidalarini barcha ishtirokchilarga bir xil qo‘llash muhim.
Yosh tadbirkorlar ham ushbu jarayonning muhim qatlamidir. Prezident nutqida mamlakat biznes vakillarining 35 foizini yosh tadbirkorlar tashkil etayotgani qayd etildi. Bu ko‘rsatkich yoshlarning iqtisodiy faolligini qo‘llab-quvvatlash, ularning tashabbuslarini moliyalashtirish va innovatsion g‘oyalarini amaliy loyihalarga aylantirish masalasiga e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatadi.
Startaplar va venchur kapital: g‘oyadan iqtisodiy qiymatgacha
Innovatsion iqtisodiyotning rivojlanishi yangi g‘oyalarning paydo bo‘lishi bilangina cheklanmaydi. Muhimi, ushbu g‘oyalarni amaliy mahsulot yoki xizmatga aylantirish, bozor talabini aniqlash va ularni moliyaviy jihatdan barqaror biznesga olib chiqishdir.
Startaplar aynan shu vazifani bajarishi mumkin. Ular an’anaviy korxonalardan farqli ravishda, yangi mahsulot, texnologiya yoki biznes modelini sinovdan o‘tkazish orqali tez o‘sish imkoniyatini izlaydi.
Venchur kapital ushbu jarayonda alohida o‘rin tutadi. U yuqori o‘sish salohiyatiga ega, ammo tavakkalchiligi ham yuqori bo‘lgan loyihalarga investitsiya kiritish mexanizmidir. An’anaviy kreditdan farqli ravishda, venchur investor ko‘pincha kompaniyaning ulushiga ega bo‘ladi va uning kelajakdagi qiymat ortishidan manfaatdor bo‘ladi.
Bunday moliyalashtirish mexanizmlarining rivojlanishi yangi texnologiyalar, dasturiy mahsulotlar, tibbiyot, ta’lim, qishloq xo‘jaligi va ishlab chiqarish uchun innovatsion yechimlar yaratilishiga yordam berishi mumkin.
Universitetlar qoshidagi startap markazlari, biznes-inkubatorlar, texnoparklar va korxonalar bilan hamkorlikdagi laboratoriyalar ham bu tizimning muhim bo‘g‘inlaridir. Ular ilmiy g‘oyalarni amaliy sinovdan o‘tkazish, bozor talabini o‘rganish va yosh tadbirkorlarga dastlabki tajriba orttirish imkonini beradi.
Shunday ekan, startap va venchur kapitalni rivojlantirishni alohida moliyaviy yo‘nalish sifatida emas, balki ilm-fan, ta’lim, tadbirkorlik va ishlab chiqarishni birlashtiruvchi iqtisodiy mexanizm sifatida ko‘rish lozim.
Inson kapitali: iqtisodiy taraqqiyotning eng muhim resursi
Prezident nutqida kelgusi taraqqiyotning asosiy kapitali sifatida bilim va malaka belgilandi. Texnikumlarda xalqaro ta’lim standartlarini joriy etish, yuqori daromadli kasblarga tayyorlash qamrovini 1 millionga yetkazish va kamida 10 ta universitetni dunyoning TOP-1000 oliy ta’lim muassasalari qatoriga kiritish vazifalari ilgari surildi.
Bu maqsadlar iqtisodiy siyosat bilan ta’lim tizimi o‘rtasidagi aloqani kuchaytirish zaruratini ko‘rsatadi. Chunki mehnat bozori talab qilayotgan ko‘nikmalar tez o‘zgarayotgan sharoitda ta’lim dasturlari ham iqtisodiyot ehtiyojlariga moslashib borishi kerak.
Ish beruvchilar uchun faqat diplomga ega xodim emas, balki muammoni hal qila oladigan, texnologiyalar bilan ishlaydigan, jamoada faoliyat yuritadigan va yangi bilimlarni mustaqil o‘zlashtiradigan mutaxassis muhim.
Shu sababli kasbiy ta’limda amaliy mashg‘ulotlar, dual ta’lim, korxonalar bilan hamkorlik, stajirovkalar va real ishlab chiqarish vazifalariga asoslangan o‘qitish usullarining ahamiyati ortadi.
Oliy ta’lim muassasalari esa iqtisodiyot uchun zarur bo‘lgan muhandislar, dasturchilar, iqtisodchilar, texnologlar, pedagoglar va boshqa mutaxassislarni tayyorlash bilan birga, ilmiy izlanishlarni amaliyotga tatbiq etishga ham e’tibor qaratishi lozim.
Universitetlarda ilmiy tadqiqot natijalarini tijoratlashtirish, korxonalar bilan qo‘shma laboratoriyalar tashkil etish, talabalar startaplarini qo‘llab-quvvatlash va bitiruvchilarning bandligini kuzatish tizimlari rivojlansa, ta’limning iqtisodiy samarasi yanada aniq namoyon bo‘ladi.
Bunda universitetlarning xalqaro reytinglardagi o‘rni muhim mezonlardan biri bo‘lishi mumkin. Lekin ta’lim sifatini faqat reyting bilan o‘lchash yetarli emas. Bitiruvchilarning bilim darajasi, mehnat bozoridagi talab, ilmiy ishlanmalar sifati, ish beruvchilarning bahosi va bitiruvchilar bandligi ham muhim ko‘rsatkichlardir.
Inson kapitaliga investitsiya uzoq muddatli samara beradi. Bugun o‘qitilgan mutaxassis ertaga yangi texnologiyani o‘zlashtiradi, ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, innovatsion mahsulot yaratadi yoki o‘z biznesini yo‘lga qo‘yadi. Demak, ta’limga yo‘naltirilgan mablag‘lar faqat ijtimoiy xarajat emas, balki iqtisodiy taraqqiyotning kelajakdagi manbai hamdir.
Xotin-qizlarning iqtisodiy faolligi — taraqqiyotning katta imkoniyati
Prezident nutqida oliy ta’limda tahsil olayotgan talabalar soni 1 million 600 ming nafarga yetgani va ularning yarmidan ko‘pini xotin-qizlar tashkil etayotgani qayd etildi. Bu holat ayollarning bilim olish va kasbiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish imkoniyatlari kengayib borayotganini ko‘rsatadi.
Xotin-qizlarning ta’lim olishi iqtisodiyotga bir nechta yo‘nalishda ta’sir ko‘rsatadi. Birinchidan, malakali mutaxassislar soni ortadi. Ikkinchidan, oilalarning daromad manbalari kengayishi mumkin. Uchinchidan, ayollar tadbirkorligi rivojlanishi natijasida yangi xizmatlar, mahsulotlar va ish o‘rinlari paydo bo‘ladi.
Ayollar tadbirkorligini rivojlantirishda moliyaviy savodxonlik, biznesni boshqarish, raqamli ko‘nikmalar va bozorga chiqish bo‘yicha bilimlar alohida o‘rin tutadi. Shuningdek, oilaviy majburiyatlar va kasbiy faoliyatni uyg‘unlashtirishga yordam beradigan sharoitlar iqtisodiy faollikni oshirishga xizmat qilishi mumkin.
Mahalla — iqtisodiy rivojlanishning quyi bo‘g‘ini
Prezident nutqida oltinchi milliy dastur mahallani jamiyat taraqqiyotining asosiy buyurtmachisiga aylantirishga qaratilishi belgilandi. Tuman byudjetlari, investitsiya dasturlari va infratuzilma loyihalarini mahalla ehtiyojlari asosida shakllantirish vazifasi ilgari surildi.
Bu yondashuv iqtisodiy rejalashtirishda hududiy ehtiyojlarni hisobga olishning ahamiyatini oshiradi. Chunki har bir mahallaning iqtisodiy imkoniyatlari, mehnat resurslari, infratuzilmasi va aholining kasbiy tarkibi bir-biridan farq qiladi.
Bir hududda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash imkoniyati yuqori bo‘lsa, boshqa hududda turizm, hunarmandchilik, xizmat ko‘rsatish yoki kichik sanoatni rivojlantirish uchun sharoit mavjud bo‘lishi mumkin. Mahalliy iqtisodiy salohiyatni aniq baholash davlat resurslarini samarali yo‘naltirishga yordam beradi.
Mahallaning iqtisodiy rivojlanishidagi asosiy masalalardan biri — infratuzilma bilan tadbirkorlik imkoniyatlari o‘rtasidagi bog‘liqlikdir. Yo‘l, elektr energiyasi, ichimlik suvi, internet va transport xizmatlari yaxshilanishi biznes xarajatlarini kamaytiradi va yangi faoliyat turlarini tashkil etishga sharoit yaratadi.
Mahallabay rivojlanish yondashuvining yana bir afzalligi — mahalliy muammolarni erta aniqlash imkoniyatidir. Masalan, bir hududda yoshlar bandligi, boshqa joyda suv ta’minoti, yana bir hududda mahsulotni bozorga olib chiqish masalasi dolzarb bo‘lishi mumkin. Bunday farqlarni hisobga olmasdan turib, barcha hududlar uchun bir xil yechimni qo‘llash kutilgan natijani bermasligi mumkin.
Shu bilan birga, mahalliy tashabbuslarni moliyalashtirish ochiq mezonlar, aniq natijadorlik ko‘rsatkichlari va jamoatchilik nazorati bilan mustahkamlanishi zarur. Bu mablag‘lardan foydalanish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Qishloq xo‘jaligi va suv: iqtisodiy barqarorlikning strategik masalasi
O‘zbekiston iqtisodiyotida suv resurslaridan oqilona foydalanish, qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash o‘zaro chambarchas bog‘liq. Prezident nutqida kelgusi besh yilda ekin maydonlarida suv tejaydigan texnologiyalar qamrovini 100 foizga yetkazish vazifasi belgilandi. Shuningdek, tuman va shahar markazlarida yashillik ko‘lamini 30 foizga yetkazish maqsadi ilgari surildi.
Suv masalasi qishloq xo‘jaligi uchun tabiiy resursdan foydalanish doirasidan kengroq ahamiyatga ega. U oziq-ovqat xavfsizligi, ishlab chiqarish tannarxi, fermerlar daromadi, hududlarning ekologik holati va kelajak avlodlarning manfaatlari bilan bevosita bog‘liq.
Suv tejaydigan texnologiyalar sug‘orish samaradorligini oshirish, suv yo‘qotishlarini kamaytirish va ayrim sharoitlarda hosildorlikni yaxshilash imkonini beradi.
Masalan, tomchilatib sug‘orish yoki boshqa zamonaviy usullarni joriy etishdan oldin ekin turi, tuproq xususiyatlari, suv sifati va xo‘jalikning iqtisodiy imkoniyatlarini hisobga olish kerak. Aks holda, dastlabki xarajatlar yuqori bo‘lib, kutilgan natijaga erishish qiyinlashishi mumkin.
Shu sababli suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etishda moliyalashtirish, texnik maslahat, servis xizmatlari va amaliy ta’lim muhim o‘rin tutadi.
Qishloq xo‘jaligida samaradorlikni oshirishning yana bir yo‘li — mahsulotni chuqur qayta ishlashdir. Xomashyoni tayyor oziq-ovqat mahsulotlari, qadoqlangan mahsulotlar yoki sanoat uchun zarur xomashyo shaklida bozorga chiqarish qo‘shimcha qiymat yaratishi mumkin.
Buning uchun saqlash omborlari, sovitish zanjirlari, qayta ishlash korxonalari, laboratoriyalar, logistika markazlari va eksport standartlariga mos sifat nazorati tizimlarini rivojlantirish talab etiladi.
Yashirin iqtisodiyot va qonun ustuvorligi
Iqtisodiy taraqqiyotning muhim shartlaridan biri — faoliyatning qonuniy, shaffof va teng qoidalar asosida yuritilishidir. Prezident nutqida yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash, fuqarolar va tadbirkorlarning qonuniy kafolatlarini kuchaytirish hamda qonun ustuvorligini ta’minlash masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Yashirin iqtisodiyotning keng tarqalishi davlat byudjeti daromadlariga, mehnat munosabatlarining qonuniyligiga va bozordagi raqobatga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Norasmiy faoliyat yurituvchi sub’ektlar ayrim majburiyatlardan chetda qolsa, qonuniy faoliyat olib borayotgan korxonalar nisbatan yuqori xarajatga duch kelishi ehtimoli paydo bo‘ladi.
Biroq yashirin iqtisodiyotni qisqartirish faqat nazorat va jazolash choralariga tayanmasligi kerak. Tadbirkorlikni rasmiy yuritish qulayligi, hisobot topshirish tartiblarining soddaligi, raqamli xizmatlarning mavjudligi va huquqiy kafolatlarning ishonchliligi ham muhim ahamiyatga ega.
Korxonalar qonuniy faoliyat yuritish orqali moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirishi, shartnomaviy munosabatlarni mustahkamlashi va yirik buyurtmalarda ishtirok etishi mumkin. Shu bilan birga, xodimlarning mehnat huquqlari, ijtimoiy himoyasi va ish haqi bilan bog‘liq kafolatlari ham yaxshilanadi.
Qonun ustuvorligi investitsiyalar uchun ham muhim omildir. Investor uzoq muddatli loyiha amalga oshirayotganda mulk huquqi, shartnomalarning bajarilishi, nizolarni hal etish tartibi va sud mustaqilligiga e’tibor beradi. Bu institutlarning ishonchliligi iqtisodiy tavakkalchiliklarni baholashda muhim o‘rin tutadi.
Shunday ekan, huquqiy islohotlar iqtisodiy siyosatning tashqi qo‘shimchasi emas, balki uning asosiy tarkibiy qismidir.
Iqtisodiy diplomatiya va tashqi bozorlar
O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishi xalqaro hamkorlik va tashqi bozorlar bilan ham uzviy bog‘liq. Prezident nutqida mamlakatning xalqaro aloqalari kengaygani, diplomatik munosabatlar o‘rnatilgan davlatlar soni qariyb 170 taga yetgani va iqtisodiy diplomatiya tashqi siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolishi ta’kidlandi.
Tashqi iqtisodiy aloqalar eksport bozorlarini kengaytirish, investitsiyalarni jalb etish, texnologiyalarni o‘zlashtirish va xalqaro ishlab chiqarish zanjirlariga qo‘shilish imkoniyatini yaratadi.
Eksportni kengaytirish faqat mahsulot hajmini ko‘paytirish emas, balki uning tarkibini takomillashtirishni ham talab qiladi. Yuqori qo‘shimcha qiymatli mahsulotlar, qayta ishlangan tovarlar, raqamli xizmatlar va professional xizmatlar eksporti iqtisodiyotning tashqi bozorlardagi imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
Global logistika zanjirlaridagi uzilishlar, xalqaro bozorlardagi talabning o‘zgarishi va tashqi iqtisodiy beqarorlik eksport qiluvchi korxonalar uchun xavf tug‘diradi. Shu sababli iqtisodiy diplomatiya transport yo‘laklarini rivojlantirish, bojxona hamkorligini kuchaytirish, texnik standartlarni muvofiqlashtirish va biznes aloqalarini kengaytirish bilan uyg‘un olib borilishi zarur.
Xalqaro hamkorlikning yana bir muhim natijasi — ilg‘or bilim va texnologiyalar almashinuvidir. Sarmoya bilan birga zamonaviy boshqaruv tajribasi, ishlab chiqarish standartlari va yangi kasbiy ko‘nikmalar kirib kelishi mahalliy iqtisodiyotning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Kelgusi marralar: maqsadlar va ularni ro‘yobga chiqarish shartlari
Mustaqillikning 35 yilligi munosabati bilan belgilangan iqtisodiy vazifalar mamlakat taraqqiyotining keyingi bosqichida qanday natijalarga erishish ko‘zda tutilayotganini ko‘rsatadi.
Birinchi navbatda, iqtisodiy o‘sishning manbalari diversifikatsiya qilinishi lozim. Sanoat, qishloq xo‘jaligi, xizmatlar, raqamli iqtisodiyot va eksport yo‘nalishlari o‘rtasidagi muvozanat tashqi xavflarga chidamlilikni oshirishi mumkin.
Ikkinchidan, investitsiyalar samaradorligini baholash tizimi takomillashtirilishi zarur. Loyihalarning moliyaviy hajmi bilan bir qatorda, yaratiladigan ish o‘rinlari, mahalliy qo‘shilgan qiymat, eksport salohiyati, texnologik yangilanish va ekologik ta’sir ham hisobga olinishi kerak.
Uchinchidan, mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar izchil davom ettirilishi lozim. Bunda zamonaviy uskunalar, raqamli boshqaruv, kasbiy ta’lim va innovatsion faoliyat o‘zaro uyg‘unlashishi zarur.
To‘rtinchidan, kichik va o‘rta biznesning rivojlanishi uchun moliyaviy resurslardan foydalanish, huquqiy himoya, raqobat va eksportga chiqish imkoniyatlari kengaytirilishi kerak. Kichik korxonalarning yirik ishlab chiqarish zanjirlariga qo‘shilishi iqtisodiyotning ichki aloqalarini mustahkamlaydi.
Beshinchidan, suv va energiya resurslaridan samarali foydalanish iqtisodiy rejalashtirishning muhim mezoniga aylanishi lozim. Resurs tejamkor texnologiyalar nafaqat ekologik, balki iqtisodiy samaradorlikni oshirish vositasi hamdir.
Oltinchidan, iqtisodiy islohotlarning natijalari ochiq va tushunarli ko‘rsatkichlar orqali baholab borilishi muhim. Yalpi ichki mahsulot o‘sishi, investitsiyalar, eksport va bandlik bilan bir qatorda, real ish haqi, mehnat unumdorligi, yangi korxonalarning yashovchanligi, kambag‘allik dinamikasi va hududlar o‘rtasidagi tafovutlar ham tahlil qilinishi kerak.
Bu mezonlar strategik maqsadlar bilan kundalik iqtisodiy hayot o‘rtasidagi aloqani aniqroq ko‘rsatadi. Shuningdek, kutilgan natija bilan amaldagi natija o‘rtasidagi farqlarni o‘z vaqtida aniqlash va siyosatni zarur hollarda takomillashtirish imkonini beradi.
O‘zbekiston mustaqilligining 35 yilligi munosabati bilan Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan belgilangan iqtisodiy vazifalar mamlakat oldida turgan strategik maqsadlarni bir tizimga birlashtiradi. Investitsiyalarni ko‘paytirish, yalpi ichki mahsulot hajmini oshirish, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni rivojlantirish, sanoatda yuqori daromadli ish o‘rinlari yaratish, kichik biznesni yirik kompaniyalargacha o‘stirish va inson kapitalini mustahkamlash — bularning barchasi yagona taraqqiyot modelining o‘zaro bog‘liq yo‘nalishlaridir.
Bu modelning markazida iqtisodiyotning shunchaki kengayishi emas, balki uning sifat jihatidan yangilanishi turadi. Yuqori qo‘shimcha qiymat yaratish, mehnat unumdorligini oshirish, innovatsiyalarni ishlab chiqarishga tatbiq etish va resurslardan oqilona foydalanish uzoq muddatli raqobatbardoshlikni belgilovchi omillardir.
Shu bilan birga, iqtisodiy taraqqiyotning natijalari aholining kundalik hayotida namoyon bo‘lishi kerak. Munosib ish o‘rni, barqaror daromad, sifatli ta’lim, zamonaviy tibbiyot, qulay infratuzilma va tadbirkorlik uchun teng imkoniyatlar iqtisodiy o‘sishning inson manfaatlariga xizmat qilayotganini ko‘rsatuvchi mezonlardir.
Kelgusi o‘n yillikda belgilangan marralarga erishish uchun davlat, xususiy sektor, ilm-fan va ta’lim muassasalari hamda mahalliy hamjamiyatlarning hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir iqtisodiy loyiha aniq natijaga, har bir investitsiya qo‘shimcha qiymatga, har bir ta’lim dasturi esa real bilim va kasbiy mahoratga xizmat qilishi zarur.
Shunday ekan, 35 yillik taraqqiyot tajribasidan kelib chiqadigan asosiy xulosa shuki, iqtisodiy mustaqillik doimiy ravishda mustahkamlab boriladigan jarayondir. Uning tayanchi — bilimli inson, samarali ishlab chiqarish, erkin va mas’uliyatli tadbirkorlik, adolatli iqtisodiy muhit va uzoq muddatli strategik fikrlashdir. Ana shu omillar uyg‘unlashgan taqdirdagina bugungi iqtisodiy imkoniyatlar ertangi barqaror farovonlikka aylanishi mumkin.
Muzaffar Kurbanov,
dotsent, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa diktori (PhD);
Maftuna Nurmatova,
pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa diktori (PhD)
