Ona tiliga haqiqiy ehtirom har birimizning kundalik yozishmalarimizdan boshlanadi
Tilimizning haqiqiy qadri kundalik hayotimizda namoyon bo‘lishi kerak. Davlat idoralari tayyorlayotgan tushunarli hujjatlarda, farzandlarimizning o‘z fikrini ravon bayon eta olishida, har birimizning kundalik muloqotimizda namoyon bo‘ladi.
Yurtimizda har yili 21-oktabr kuni o‘zbek tiliga bag‘ishlangan tadbirlar o‘tkaziladi, shoir va adiblar ijodi yodga olinadi, ona tilimizning boyligi va qadri haqida gapiriladi.
Albatta, bularning bari kerak. Ammo bayram tadbirlari yakunlangach, hamma vaqt ham ona tilimizga shunday e’tibor bilan munosabatda bo‘lamizmi? Uni har kuni asrash, rivojlantirish va imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish uchun nima qilyapmiz?
Bu savol bugun har birimizni o‘ylantirishi kerak. Chunki tilga bo‘lgan hurmat faqat bayram kunlaridagi chiqishlar, tabriklar va shiorlar bilan o‘lchanmaydi. Uning haqiqiy qadri kundalik hayotimizda: qanday gapirishimizda, qanday yozishimizda, farzandlarimizga qanday ta’lim berishimizda va davlat tilidan qay darajada foydalana olishimizda namoyon bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2026-yil 21-oktabrdagi O‘zbek tili bayrami kuni munosabati bilan O‘zbekiston xalqiga yo‘llagan tabrigida ham ona tilimizning milliy o‘zligimizni saqlashdagi o‘rni bilan bir qatorda, uni zamonaviy ilm-fan, ta’lim, davlat boshqaruvi va raqamli texnologiyalar sohasida rivojlantirishga e’tibor qaratildi. Bu fikrlar ona tiliga faqatgina ajdodlardan qolgan meros sifatida emas, balki bugungi taraqqiyotimiz va kelajak bilan bog‘liq muhim omil sifatida ham munosabatda bo‘lishga undaydi.
Demak, 21-oktabr — ona tilimiz haqida gapiradigan yagona kun emas, balki uning bugungi ahvoli, mavjud muammolar va vazifalar haqida jiddiy o‘ylab ko‘radigan sana bo‘lishi kerak.
Ona tilimiz haqida gap ketganda, ko‘pincha uning qadimiy tarixi, boy adabiy merosimiz va buyuk ajdodlarimiz asarlarini eslaymiz. Alisher Navoiy ijodi, mumtoz adabiyotimiz va asrlar davomida shakllangan ma’naviy qadriyatlarimiz o‘zbek tilining boy imkoniyatlarga ega ekanini ko‘rsatadi. Lekin bu boylikni e’zozlashning o‘zi yetarlimi? Uni bugungi hayotimizda ham keng qo‘llay olyapmizmi? Masalan, o‘quvchi darslikdagi matnni tushunishga qiynalsa, talaba o‘zbek tilida yetarli ilmiy manba topa olmasa yoki fuqaro davlat idorasidan olgan hujjat mazmunini anglolmasa, bu holatlar tilning amaliy imkoniyatlarini yanada kengaytirish zarurligini ko‘rsatadi.
Til faqat fikr bildirish vositasi emas, balki bilim olish, o‘z huquqlarimizni anglash va jamiyat hayotida faol ishtirok etishga ham xizmat qiladi. Ona tiliga hurmat, avvalo, unda savodli yozish, ravon gapirish, kitob o‘qish va fikrni aniq ifodalashdan boshlanadi. Bunday munosabatni shakllantirish uchun maxsus bayramni kutish shart emas. Bu har kuni amalga oshirishimiz mumkin bo‘lgan oddiy, ammo muhim vazifadir.
Istiqlolga erishishimiz arafasida o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berilgani tariximizdagi muhim voqealardan biri bo‘ldi. Bu maqom tilning davlat boshqaruvi va jamiyat hayotidagi o‘rnini belgilab berdi. Zero, davlat tilining nufuzi qonunlardagi me’yorlar, shuningdek, uning amalda qanday qo‘llanilishi bilan ham ifodalanadi.
Bugun davlat idoralari tayyorlaydigan hujjatlar, rasmiy xabarlar va fuqarolarga yuboriladigan javoblar tiliga alohida e’tibor berish zarur. Hujjat o‘zbek tilida yozilgan bo‘lishi mumkin, lekin undagi jumlalar murakkab, tushunchalar noaniq yoki bayon tarzi ortiqcha rasmiy bo‘lsa, fuqaro uni anglashda qiynaladi. Shu sababli davlat tilidagi hujjatning tushunarliligi, imloviy jihatdan bexatoligi, fuqaroga kerakli axborotni aniq yetkazishi juda muhim.
Bu borada har bir yurtdoshimizning, mutasaddilar va xodimlarning mas’uliyati katta. Sababi til madaniyati faqat tilshunoslar yoki muharrirlarning ishi emas. Qaror tayyorlayotgan mutaxassis ham, aholi murojaatiga javob berayotgan xodim ham o‘z fikrini savodli, ravon va tushunarli ifodalashi kerak.
Davlat tiliga hurmatni, eng avvalo, ana shu kundalik ish jarayonida ko‘rish mumkin. Fuqaro o‘z huquqi, majburiyati yoki unga ko‘rsatilayotgan xizmat haqidagi ma’lumotni o‘zbek tilida bemalol tushuna olsa, davlat tilining amaliy ahamiyati ham yaqqol namoyon bo‘ladi.
Tilning kelajagi ko‘p jihatdan yosh avlodning uni qanday o‘zlashtirishiga bog‘liq. Bolaning ona tiliga munosabati maktabdagi darslar bilan cheklanmaydi. U oilada eshitgan so‘zlar, ota-ona bilan suhbatlar, o‘qilgan kitoblar va atrofidagilarning nutqi orqali ham shakllanadi. Agar oilada kitob o‘qishga e’tibor berilsa, bolaning savollariga sabr bilan javob qaytarilsa va u o‘z fikrini erkin bildirishga o‘rgatilsa, nutq madaniyati ham asta-sekin rivojlanadi. Buning uchun alohida sharoit yoki katta mablag‘ talab qilinmaydi. Ba’zan farzand bilan birgalikda kitob o‘qish yoki samimiy suhbatlashishning o‘zi ham katta ahamiyatga ega.
Sir emaski, bugun ko‘pchilik ota-onalar farzandlarining xorijiy tillarni o‘rganishiga intiladi. Bu yaxshi, albatta. Negaki, chet tillarini bilish yangi bilimlar va ko‘plab imkoniyatlarga yo‘l ochadi. Lekin xorijiy tillarni o‘rganish ona tilida ravon fikrlash, so‘zlash va savodli yozish ko‘nikmalarini ikkinchi o‘ringa surmasligi lozim. Maktabda ham ona tili darslari faqat qoidalarni yodlash bilan cheklanib qolmasligi kerak. O‘quvchi o‘qigan matnini tushunishi, mustaqil xulosa chiqarishi, o‘z fikrini dalillar bilan ifodalay olishi va savodli yozishi muhim. Ana shunda til ta’limi haqiqiy natija beradi. Shuningdek, o‘zbek tilini ona tili sifatida o‘rganayotgan bolalar bilan uni ikkinchi til sifatida o‘zlashtirayotgan o‘quvchilarning ehtiyojlari bir xil emasligini ham hisobga olish zarur. Ta’lim usullari har bir o‘quvchining til bilish darajasiga mos bo‘lsa, davlat tilini o‘rganish ham samarali kechadi.
Demak, tilga muhabbatni bolalarga faqat bayramda u haqda she’r yodlatish bilan singdirib bo‘lmaydi. Buning uchun oila va maktabda doimiy ravishda kitobxonlik, savodxonlik va mustaqil fikrlashga e’tibor qaratish kerak.
Prezidentimizning bu yilgi tabrigida ham o‘zbek tilidan zamonaviy texnologiyalarda foydalanish, elektron lug‘atlar va tarjima vositalarini rivojlantirishga e’tibor qaratilgani bejiz emas. Agar o‘zbek tilida sifatli elektron manbalar ko‘paysa, axborot olish va bilim o‘zlashtirish imkoniyatlari ham kengayadi. Masalan, ishonchli elektron lug‘atlar, matn tahrirlagichlari va ovozli yordamchilar o‘quvchilar, o‘qituvchilar va tadqiqotchilar uchun foydali vosita bo‘lishi mumkin. Matnni ovozli o‘qish yoki nutqni matnga aylantirish texnologiyalari esa ko‘rish yoki harakatlanish imkoniyati cheklangan insonlarga ham qo‘shimcha qulaylik yaratadi.
Buning uchun o‘zbek tilidagi elektron matnlar sifatini oshirish, lug‘atlarni boyitish va dasturchilar bilan tilshunoslar hamkorligini kuchaytirish muhim. Bugun ijtimoiy tarmoqlardagi yozishmalarda imlo xatolari va turli qisqartmalarni ko‘p uchratish mumkin. Albatta, norasmiy yozishmalarni qat’iy qoidalar bilan baholash shart emas. Lekin rasmiy axborot, ta’limiy materiallar va ommaga mo‘ljallangan matnlarda savodxonlikka rioya qilish dolzarbdir. Demak, bugun ona tilini asrash uning raqamli muhitda ham to‘laqonli qo‘llanishini ta’minlashni anglatadi. O‘zbek tili zamonaviy texnologiyalardan chetda qolmasligi, aksincha, yangi bilimlarni o‘zlashtirish vositasiga aylanishi kerak.
Ona tiliga e’tiborning yana bir muhim yo‘nalishi uning ilmiy va intellektual imkoniyatlarini kengaytirishdir. Tibbiyot, iqtisodiyot, muhandislik, axborot texnologiyalari va huquq kabi sohalarda o‘zbek tilidagi sifatli adabiyotlar ko‘payishi g‘oyat muhim.
Mamlakatimizda badiiy tarjima rivojiga katta e’tibor qaratilmoqda. Jahon adabiyoti va ilm-fanining eng yaxshi namunalarini o‘zbek tiliga tarjima qilish borasida ibratli tashabbuslar ilgari surilmoqda. O‘zbek tilida yaratilgan asarlarni boshqa tillarga tarjima qilish esa milliy adabiyotimiz va madaniyatimizni dunyoga tanitishga xizmat qiladi.
Tilning rivojida olimlar, tarjimonlar, o‘qituvchilar, noshirlar va soha mutaxassislarining hamkorligi muhim. Barchamiz kundalik faoliyatimizda ona tilimiz ravnaqiga qaysidir ma’noda ta’sir ko‘rsatamiz. Muxbirning ravon maqolasi, o‘qituvchining tushunarli darsi, olimning o‘zbek tilidagi tadqiqoti va ota-onaning farzandi bilan mazmunli suhbati – bularning bari til madaniyatini yuksaltirishga xizmat qiladi.
Albatta, hammadan mukammal tilshunos bo‘lish talab etilmaydi. Muhimi, savodli yozishga intilish, xatolarni tuzatish va tilni o‘rganishga intilayotgan insonlarni qo‘llab-quvvatlashdir. Til madaniyatini oshirishda tanqiddan ko‘ra tushuntirish va yaxshi namuna ko‘rsatish ko‘proq samara beradi.
Prezidentimizning 2026-yilgi bayram tabrigi mazmunidan kelib chiqadigan eng muhim xulosa shuki, ona tilimizga e’tibor faqatgina 21-oktabrda emas, balki muntazam, bardavom bo‘lmog‘i kerak. Zero, tilga bo‘lgan muhabbatni bayram tadbirlaridagina emas, balki har kungi savodli yozishimizda, farzandlarimizga ta’lim berishimizda, muomala va muloqot davomida namoyon etishimiz zarur.
Nazokat Usmonova,
O‘zA sharhlovchisi
