Milliy yuksalish sari yetti qadam

2026-yilda belgilangan yettita milliy dastur: inson qadri, jamiyat barqarorligi va taraqqiyotning yangi falsafasi.

2026-yil O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichini belgilab berayotgan muhim davr sifatida tarixga kirib bormoqda. Bu davrning o‘ziga xos jihati shundaki, mamlakat taraqqiyoti endilikda faqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar, ishlab chiqarish hajmi yoki infratuzilma loyihalari bilan emas, balki insonning bilim va malakasi, sog‘lig‘i, huquqiy himoyasi, yashash muhiti, mahalla hayotidagi ishtiroki hamda jamiyatdagi birdamlik darajasi bilan ham baholanadigan bosqichga o‘tmoqda. 2026-yil 28-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda kelgusi o‘n yillik “milliy yuksalish davri” bo‘lishi qayd etilib, inson qadrini yanada yuksaltirishga xizmat qiladigan yettita milliy dastur haqida ma’lum qilindi.

Ushbu dasturlar bilim va malakani rivojlantirish, aholi salomatligini mustahkamlash, iqtisodiyotni yuqori texnologiya va mehnat unumdorligi modeliga o‘tkazish, suv va tabiatga munosabatni o‘zgartirish, sud mustaqilligi va qonun ustuvorligini kuchaytirish, mahallani jamiyat taraqqiyotining asosiy buyurtmachisiga aylantirish hamda O‘zbekistonning tinchlik va do‘stlik diyori sifatidagi nufuzini yuksaltirishni qamrab oladi. Mazkur yondashuvning eng muhim jihati — taraqqiyotni alohida tarmoqlar yig‘indisi sifatida emas, balki o‘zaro bog‘liq ijtimoiy tizim sifatida ko‘rishdir.

Bilim — milliy taraqqiyotning yangi kapitali

Birinchi milliy dastur bilim va malakani kelgusi taraqqiyotning asosiy kapitaliga aylantirishga qaratilgan. Bu bejiz emas. XXI asrda mamlakatlarning raqobatbardoshligi tabiiy resurslar bilangina emas, balki inson kapitalining sifati bilan ham belgilanmoqda. Dastur doirasida olti yoshli bolalarni tayyorlov guruhlariga qamrab olishni qisqa muddatda 100 foizga yetkazish, maktablarni xalqaro baholash dasturlari bilan to‘liq qamrab olish, texnikumlarda xalqaro ta’lim standartlarini joriy etish, yoshlarni yuqori daromadli kasblarga o‘qitish va texnikumlarda qamrovni 1 million nafarga yetkazish maqsadlari belgilangan.

Shuningdek, kamida o‘nta universitetni xalqaro reytinglarning TOP-1000 taligiga kiritish katta maqsad sifatida qayd etilgan. Bu vazifalarning mohiyatini faqat ta’lim tizimini kengaytirish bilan izohlash yetarli emas. Masalan, maktab yoki universitetlar sonining ko‘payishi o‘z-o‘zidan inson kapitalining sifatini oshirmaydi. Asosiy masala — ta’lim natijasining mehnat bozori, ilm-fan va innovatsiya bilan bog‘lanishidadir. Shu ma’noda, texnikumlarda yuqori daromadli kasblarga o‘qitish masalasi alohida ahamiyatga ega. Chunki zamonaviy iqtisodiyotda diplomning o‘zi emas, balki real kompetensiya, kasbiy mahorat va mehnat unumdorligi tobora muhimlashmoqda. Demak, birinchi dastur oldida turgan strategik vazifa — “ta’lim olish” tushunchasini “iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan foydali kompetensiyaga ega bo‘lish” tushunchasi bilan uyg‘unlashtirishdir

Sog‘lom inson — barqaror jamiyatning asosiy omili.

Ikkinchi milliy dastur xalq salomatligi va uzoq umr ko‘rishini ta’minlashga qaratilgan. Bu yo‘nalishning ahamiyati sog‘liqni saqlash tizimining o‘zidan ancha keng. Chunki inson salomatligi iqtisodiy faoliyat, oilaning farovonligi, mehnat unumdorligi va ijtimoiy faollik bilan bevosita bog‘liq. Sog‘lom aholi — mehnat bozorida faolroq ishtirok etadigan, ta’lim olish va yangi ko‘nikmalarni egallash imkoniyati yuqoriroq bo‘lgan aholi demakdir. Aksincha, kasalliklarning oldini olishga yetarlicha e’tibor berilmasa, sog‘liqni saqlash xarajatlari oshishi bilan birga, oilalar daromadiga va mehnat unumdorligiga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun zamonaviy sog‘liqni saqlash siyosatining markazida faqat kasallikni davolash emas, balki uning oldini olish, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, erta diagnostika va tibbiy xizmatlarning sifati turishi muhim. Bu yerda birinchi va ikkinchi milliy dasturlar o‘rtasidagi bog‘liqlik yaqqol ko‘rinadi: sifatli ta’lim sog‘lom hayot tarziga oid bilimlarni oshirsa, sog‘lom inson esa ta’lim va mehnat jarayonida o‘z salohiyatini to‘liqroq namoyon eta oladi.

Yuqori texnologiya va mehnat unumdorligi — yangi iqtisodiy model

Uchinchi milliy dastur iqtisodiyotni yuqori texnologiya va mehnat unumdorligi modeliga o‘tkazishni nazarda tutadi. Kelgusi o‘n yilda 450 milliard dollar xorijiy investitsiya jalb etish maqsadi ham qayd etilgan. Biroq investitsiyaning o‘zi taraqqiyotning yakuniy natijasi emas. Uning samarasi yangi ishlab chiqarish quvvatlari, yuqori malakali ish o‘rinlari, texnologik yangilanish, eksport salohiyati va mehnat unumdorligining o‘sishida namoyon bo‘ladi. Shu sababli yangi iqtisodiy modelni shakllantirishda “qancha mablag‘ jalb qilindi?” degan savol bilan bir qatorda “ushbu mablag‘ qanday iqtisodiy va ijtimoiy natija berdi?” degan savol ham muhim. Bu jihatdan uchinchi dastur birinchi milliy dastur bilan bevosita bog‘liq. Yuqori texnologiyali iqtisodiyot yuqori malakali mutaxassislarni talab qiladi.

Demak, ta’lim tizimining vazifasi faqat bilim berish emas, balki yangi iqtisodiyot talablariga mos inson kapitalini shakllantirishdan iborat bo‘ladi. Natijada “inson kapitali — texnologiya — mehnat unumdorligi — daromad” zanjiri yuzaga keladi.
Suv va tabiat: taraqqiyotning ekologik chegaralari. To‘rtinchi milliy dastur suv va tabiatga munosabatni tubdan o‘zgartirishga qaratilgan. Kelgusi besh yilda ekin maydonlarida suv tejaydigan texnologiyalar qamrovini 100 foizga yetkazish maqsadi belgilangan. Bu yo‘nalish O‘zbekiston uchun nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy masaladir. Chunki suv qishloq xo‘jaligi, oziq-ovqat xavfsizligi, aholi turmush darajasi va hududlarning iqtisodiy barqarorligi bilan bevosita bog‘langan. Suvga bo‘lgan munosabatni o‘zgartirish faqat texnologik yangilanishdan iborat bo‘lishi mumkin emas. Bu, eng avvalo, ekologik madaniyat va mas’uliyatni o‘zgartirishni talab qiladi. Aholi, fermer xo‘jaliklari, tadbirkorlik sub’ektlari va davlat organlari o‘rtasida suv resurslaridan foydalanish bo‘yicha mas’uliyatli munosabat shakllanmasa, eng zamonaviy texnologiyaning o‘zi ham kutilgan natijani bermasligi mumkin. Shu sababli to‘rtinchi dastur “tabiatdan foydalanish” modelidan “tabiat bilan muvozanatda rivojlanish” modeliga o‘tish zaruratini anglatadi.

Qonun ustuvorligi — taraqqiyotning huquqiy poydevori.

Beshinchi milliy dastur sud mustaqilligini kuchaytirish va qonun ustuvorligini umumiy qadriyatga aylantirishga qaratilgan. Huquqiy tarbiyani maktabdan boshlab tizimli yo‘lga qo‘yish, fuqarolar va tadbirkorlarning qonuniy kafolatlarini kuchaytirish vazifalari ham belgilangan. Bu masalaning ahamiyati shundaki, iqtisodiy yoki ijtimoiy islohotlarning barqarorligi huquqiy muhitga bevosita bog‘liq. Fuqaroda o‘z huquqini bilish, uni qonuniy yo‘l bilan himoya qila olish va o‘z majburiyatlariga mas’uliyat bilan yondashish ko‘nikmasi shakllanmasa, qonun ustuvorligi faqat normativ hujjatlar darajasida qolib ketishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, huquqiy madaniyatni shakllantirishni maktabdan boshlash g‘oyasi strategik ahamiyatga ega. Chunki qonun ustuvorligi faqat sud yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlarning faoliyati bilan emas, jamiyat a’zolarining huquqiy ong va xulq-atvori bilan ham ta’minlanadi. Demak, beshinchi dastur “qonun bor” degan tushunchadan “qonun ishlaydi va jamiyat a’zolari qonuniylikni ijtimoiy qadriyat sifatida qabul qiladi” degan bosqichga o‘tishni ko‘zda tutadi.

Mahalla — davlat va jamiyat o‘rtasidagi eng yaqin bo‘g‘in

Oltinchi milliy dastur mahallani jamiyat taraqqiyotining asosiy buyurtmachisiga aylantirishni nazarda tutadi. Yondashuvga ko‘ra, tuman byudjeti, investitsiya dasturlari va infratuzilma loyihalarini shakllantirishda mahallaning ehtiyoj va talablari muhim mezonga aylanishi kerak. Bu yondashuvning mohiyati “yuqoridan belgilash”dan “quyidan shakllantirish” tamoyiliga o‘tishda namoyon bo‘ladi. Mahalla — fuqarolarning kundalik ehtiyojlari eng aniq ko‘rinadigan ijtimoiy makon. Yo‘l, ichimlik suvi, elektr energiyasi, bandlik, obodonlashtirish, ijtimoiy yordam, yoshlar va xotin-qizlar bilan ishlash kabi masalalar aynan shu darajada aniq namoyon bo‘ladi. Shuning uchun mahallaning buyurtmachi sifatidagi rolini kuchaytirish faqat boshqaruv vakolatlarini kengaytirish emas. Bu mahalla aholisining o‘z hududining rivojlanishiga daxldorlik hissini kuchaytirishi mumkin bo‘lgan institutsional mexanizmdir. Biroq bu jarayon samarali bo‘lishi uchun mahallaning buyurtma berish vakolati bilan birda ochiqlik, hisobdorlik va jamoatchilik nazorati mexanizmlari ham kuchli bo‘lishi zarur. Aks holda “mahalla buyurtmasi” tushunchasi faqat ma’muriy mexanizmga aylanib qolishi mumkin. Shuning uchun oltinchi dastur doirasidagi eng muhim masalalardan biri — fuqarolarning real ishtirokini ta’minlashdir.

Tinchlik va do‘stlik — milliy taraqqiyotning tashqi omili

Yettinchi milliy dastur O‘zbekistonning tinchlik va do‘stlik diyori, bag‘rikeng o‘lka sifatidagi nufuzini yuksaltirishga qaratilgan. Mazkur yo‘nalish boshqa dasturlardan farqli ravishda tashqi munosabatlar va mamlakatning xalqaro mavqeiga ko‘proq taalluqli bo‘lsa-da, uning ichki taraqqiyot bilan bog‘liqligi kuchli. Barqaror iqtisodiy rivojlanish uchun tinchlik va xavfsizlik muhim shartdir. Ta’lim, investitsiya, turizm, xalqaro hamkorlik, fan va madaniyat almashinuvi ham barqaror tashqi muhitga ehtiyoj sezadi. O‘zbekistonning Markaziy Osiyoda yaxshi qo‘shnichilik, strategik sheriklik va do‘stlik aloqalarini rivojlantirishga qaratilgan siyosati mamlakatning xalqaro iqtisodiy va ijtimoiy aloqalarini kengaytirish uchun ham muhim omil sifatida ko‘rilmoqda. Prezident nutqida O‘zbekistonning diplomatik munosabatlar o‘rnatgan davlatlari soni qariyb 170 taga yetgani qayd etilgan. Demak, yettinchi dastur tinchlikni faqat tashqi siyosat masalasi sifatida emas, milliy taraqqiyot uchun zarur bo‘lgan muhit sifatida ko‘rishga imkon beradi.

Yetti dastur — aslida yagona taraqqiyot tizimi

Yetti milliy dasturni alohida ko‘rib chiqish mumkin. Ammo ularning haqiqiy strategik mazmuni o‘zaro bog‘liqligida namoyon bo‘ladi. Bilimli inson yuqori unumdorlikka ega iqtisodiyot uchun kadr bo‘ladi. Sog‘lom inson o‘z bilim va salohiyatini to‘liqroq ro‘yobga chiqaradi. Yuqori texnologiyali iqtisodiyot yangi ish o‘rinlari va yuqori malakali mehnatga talabni oshiradi.

Suv va tabiatni asrash iqtisodiy taraqqiyotning uzoq muddatli ekologik asosini yaratadi.
Qonun ustuvorligi fuqarolar va biznes uchun ishonchli huquqiy muhitni shakllantiradi.
Kuchli mahalla davlat siyosatini aholining real ehtiyojlari bilan bog‘laydi.
Tinchlik va do‘stlik esa barcha ichki islohotlar amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan barqaror muhitni mustahkamlaydi.

Shu ma’noda, yetti dastur — yetti alohida loyiha emas

Ular inson kapitali, ijtimoiy farovonlik, iqtisodiy samaradorlik, ekologik barqarorlik, huquqiy davlat, fuqarolik jamiyati va tinchlikni yagona taraqqiyot konsepsiyasiga birlashtiruvchi strategik yo‘nalishlardir. Asosiy masala — maqsaddan natijaga o‘tish. 2026-yil uchun ishlab chiqilgan islohotlar dasturlarida ham muhim yondashuv sifatida “hujjat ishlab chiqish”dan “natijaga erishish” tamoyiliga o‘tilayotgani, tashabbuslar bo‘yicha aniq ijro mexanizmlari va KPI ko‘rsatkichlari belgilanayotgani ta’kidlangan. 2026-yilgi “O‘zbekiston — 2030” strategiyasini amalga oshirishga oid davlat dasturida 337 ta amaliy chora-tadbir nazarda tutilgan. Bu jihat yetti milliy dasturning kelajakdagi samaradorligini baholash uchun ham muhim mezon bo‘la oladi. Har qanday milliy dastur qanchalik mukammal maqsadlarni belgilamasin, uning haqiqiy qiymati amaliy natijalar bilan o‘lchanadi. Masalan:
— ta’limdagi o‘zgarish bilim sifatida;
— tibbiyotdagi islohot inson salomatligida;
— iqtisodiy siyosat yangi va sifatli ish o‘rinlarida;
— ekologik siyosat suv va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishda;
— sud-huquq islohoti fuqarolarning huquqiy himoyasida;
— mahalla siyosati aholining real ehtiyojlari qondirilishida;
— tashqi siyosat esa tinchlik, hamkorlik va xalqaro ishonchni mustahkamlashda namoyon bo‘lishi kerak.

Shu sababli kelgusi davrda “qancha qaror qabul qilindi?” degan savoldan ko‘ra “odamlar hayotida nima o‘zgardi?” degan savol tobora muhimroq mezonga aylanishi tabiiy. Xulosa o‘rnida 2026-yilda ilgari surilgan yettita milliy dastur mazmunan mamlakat taraqqiyotining turli jabhalarini qamrab oladi. Biroq ularning markazida bitta umumiy g‘oya — insonning munosib hayot kechirishi va o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarishi uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish g‘oyasi turadi. Bu yondashuv taraqqiyot tushunchasining mazmunini ham kengaytiradi. Taraqqiyot faqat yangi korxonalar yoki yo‘llar qurilishi emas. Taraqqiyot — bilimli avlod, sog‘lom jamiyat, samarali iqtisodiyot, asrab-avaylangan tabiat, qonun himoyasidagi fuqaro, faol mahalla va tinch xalqaro muhitning bir butun tizimidir.
Shu jihatdan yetti milliy dastur oldiga qo‘yilgan vazifalarni faqat davlat idoralarining vazifasi sifatida ko‘rish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Ularning natijasi fuqarolarning faolligi, ta’lim va ilm-fan vakillarining mas’uliyati, tadbirkorlik sub’ektlarining tashabbuskorligi, mahallalarning faolligi va jamiyatdagi hamjihatlik darajasiga ham bog‘liq. Kelgusi o‘n yillikning “milliy yuksalish davri” sifatida shakllanishi, avvalo, belgilangan maqsadlarning qanchalik izchil, ochiq va natijador amalga oshirilishiga bog‘liq bo‘ladi. Zero, milliy dasturlarning yakuniy mezoni hujjatlarning ko‘pligi emas, inson hayotidagi real o‘zgarishlardir. Shunday ekan, yetti milliy dastur mohiyatini bir jumla bilan ifodalash mumkin: inson kapitaliga tayanadigan, qonun va adolatga asoslangan, tabiat bilan muvozanatdagi, iqtisodiy jihatdan samarali va tinchlikni qadrlaydigan jamiyatni barpo etish. Bu esa, o‘z navbatida, davlat siyosatining maqsadlari bilan jamiyatning kundalik ehtiyojlari o‘rtasidagi masofani qisqartirishni, har bir belgilangan vazifaning aniq natijaga aylanishini talab etadi.

Guzalxon Boykuziyeva
Qo‘qon Davlat Universiteti dotsenti