Milliy meros posboni: akademik Yahyo G‘ulomov jasorati

XX asrning o‘rtalarida O‘zbekiston hududida ko‘hna tarix guvohlari – qadimiy shahristonlar, noyob qal’alar va muqaddas obidalar sovetlarning xo‘jalik ehtiyojlari uchun ayovsiz yo‘q qilina boshlandi. Qo‘rg‘onlarning hosildor tuprog‘i o‘g‘it sifatida dalalarga sochildi, pishiq g‘ishtdan qurilgan inshootlar esa qurilish materiallari uchun buzib tashlandi. Vaziyat shu darajaga yetdiki, hatto nufuzli nashrlar o‘z sahifalarida qadimgi qo‘rg‘onlarni buzishning vahshiyona usullarini targ‘ib qila boshladi. Tarixiy xotirani yo‘qotish xavfi kuchaygan ana shunday pallada, butun bir buzg‘unchi tizimga qarshi o‘z bilimi va qat’iyatini qalqon qilgan buyuk inson – akademik Yahyo G‘ulomov maydonga chiqdi.

Uning kurashi shunchaki qog‘ozdagi norozilik emas, balki har bir yodgorlik uchun olib borilgan hayot-mamot jangi edi. Buning yorqin misollaridan biri 1960-yillarda Samarqandning yuragi bo‘lgan Afrosiyob yodgorligi bilan bog‘liq. SSSR Yo‘l qurilish vazirligi qadimiy shahriston hududidan katta transport yo‘lini o‘tkazish haqida qaror qabul qilganida, butun bir arxeologiya olami xavfsirab qoldi. Ko‘pchilik yuqoridan kelgan buyruqqa qarshi chiqishdan qo‘rqib turgan bir vaqtda, Yahyo G‘ulomov shogirdi Inqilob Axrorov bilan birgalikda zudlik bilan respublika rahbari Sharof Rashidov nomiga xat yozadi. Ularning ilmiy asoslangan va keskin murojaatidan so‘ng, Sharof Rashidov shaxsan o‘zi Samarqandga keladi va vaziyatni o‘rganadi. Natijada, Moskvaning qarori bekor qilinib, ming yillik Afrosiyob vayron bo‘lishdan saqlab qolinadi. Bu Yahyo G‘ulomovning nafaqat ilmiy, balki siyosiy irodaga ham ta’sir o‘tkaza oladigan ulkan obro‘-e’tiborga ega bo‘lganini ko‘rsatadi.

Yana bir hayratomuz voqea Farg‘ona vodiysidagi Quva shahri bilan bog‘liq. Bu yerda VII –VIII asrlarga oid noyob budda ibodatxonasi xarobalari o‘rnida mahalliy rahbarlar g‘isht zavodi qurilishini boshlab yuborishadi. Bu xabar Yahyo G‘ulomovga yetib borgach, u darhol respublika rahbariyati nomiga keskin mazmundagi xat yo‘llaydi. Shundan so‘ng, O‘zbekiston Kompartiyasi Markaziy Qo‘mitasining o‘sha vaqtdagi birinchi kotibi Nuriddin Muhitdinov vazirlar va viloyat rahbarlaridan iborat butun bir mulozimlar guruhi bilan Quvaga yetib keladi. U yodgorlikning ahvolini va g‘isht zavodining vayronkor faoliyatini o‘z ko‘zi bilan ko‘rib, hamrohlariga qarata: “Axir bu bizning tarixiy merosimizku!” deya alam bilan xitob qiladi. O‘sha yerning o‘zidayoq uch kun muddat ichida zavod faoliyatini to‘xtatish va uni ko‘chirish haqida buyruq beriladi. Bu Yahyo G‘ulomovning birgina murojaati millat taqdiri uchun qanchalik katta ahamiyat kasb etganini ko‘rsatuvchi yorqin lavhadir.

Afsuski, bunday buzg‘unchiliklar faqat Afrosiyob va Quva bilan cheklanmagan. Tarixchi Olimjon Kanimkulovning ma’lumot berishicha, Yahyo G‘ulomovning yozishmalari va ilmiy asarlarida butun respublika bo‘ylab yodgorliklarga qilingan tajovuzlar haqida ko‘plab achchiq dalillar mavjud. Shahrisabzdagi jahonga mashhur Oqsaroy obidasini bir traktorchi pishiq g‘ishti uchun dinamit bilan portlatmoqchi bo‘ladi. Buxoro yaqinidagi Qorovulbozorda joylashgan XVI asrga oid rabot ham aholi tomonidan g‘isht uchun butunlay vayron qilinadi. Termiz yaqinidagi Hakim Termiziy maqbarasining bir qismi mahalliy idoralar tomonidan buzib olib ketiladi. Bu ro‘yxatni uzoq davom ettirish mumkin. Yahyo G‘ulomov bularning har biri uchun kurashdi, yuqori idoralarga tinimsiz xatlar yozdi, matbuotda chiqishlar qildi va ko‘pincha yolg‘iz o‘zi butun bir amaldorlar tizimiga qarshi turdi.

Uning kurashi zamirida tarixga, o‘tmishga bo‘lgan chuqur hurmat va mas’uliyat hissi yotardi. U tarixiy yodgorliklarni uzoq tariximiz va boy madaniyatimizning jonli guvohi deb bilardi. Shu sababli u nafaqat reaktiv kurash, ya’ni buzilayotgan obidalarni qutqarish bilan, balki proaktiv faoliyat – xalqning o‘zida tarixiy merosga nisbatan hurmatni tarbiyalash bilan ham shug‘ullandi. 1930-yillardan boshlab u o‘nlab gazeta va jurnallarda xalqchil tilda maqolalar yozib, oddiy odamlarga o‘zlari yashab turgan zamin naqadar buyuk tarixga ega ekanligini tushuntirishga harakat qildi. Bu uning ma’rifatparvarlik faoliyati edi va aynan shu sa’y-harakatlar tufayli ko‘plab yodgorliklar aholining o‘zi tomonidan asrab qolingan.

Yahyo G‘ulomovning buyukligi nafaqat uning ilmiy kashfiyotlari yoki yodgorliklar uchun kurashida, balki uning insoniy fazilatlarida ham yaqqol ko‘rinadi. U o‘zi asos solgan milliy arxeologiya maktabining o‘nlab vakillari uchun nafaqat ustoz, balki g‘amxo‘r ota ham edi. 

Xulosa qilib aytganda, akademik Yahyo G‘ulomovning nomi O‘zbekiston tarixiga nafaqat buyuk olim va milliy arxeologiya asoschisi sifatida, balki eng murakkab va ziddiyatli davrda millat xotirasini, uning moddiy guvohlarini yo‘q bo‘lib ketishdan saqlab qolgan fidoyi posbon sifatida zarhal harflar bilan yozilgan. Uning jasorati bo‘lmaganida, bugun biz faxrlanadigan ko‘plab obidalar o‘rnida, ehtimol, faqat tekis dalalar yoki sanoat korxonalari bo‘lar edi. Uning hayoti – o‘z xalqining o‘tmishi uchun hech narsadan qo‘rqmay kurashgan haqiqiy ziyolining ibrat namunasidir.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA