Ipoteka uyiga propiska qilish osonlashdimi?
Yangi tartibni ekspert tushuntiradi
Prezident qarori fuqarolar uchun nimani o‘zgartirdi?
So‘nggi yillarda mamlakatimizda ko‘chmas mulk munosabatlarini takomillashtirish, aholi uchun qulay huquqiy mexanizmlarni joriy etishga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Prezidentning 2026-yil 15-iyulda qabul qilingan qarori ham ana shunday muhim yangiliklardan biri bo‘lib, ipotekaga qo‘yilgan turar joylarda yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatga olish tartibiga yangicha yondashuvni belgiladi.
Ushbu o‘zgarish nima uchun qabul qilindi?
Endi ipotekaga qo‘yilgan uyga farzand, turmush o‘rtog‘i yoki boshqa yaqin qarindoshlarni ro‘yxatga qo‘yish uchun bankning roziligi talab etilmaydimi?
Bu banklarning huquqlariga ta’sir qilmaydimi?
Amaliyotda fuqarolar nimalarga e’tibor qaratishi lozim?
Ushbu savollarga O‘zbekiston Milliy universiteti «Huquqiy fanlar» kafedrasi v.b.dotsenti, yu.f.d. (PhD) Akmaljon Rahimjonov javob beradi.
— Prezident qarori bilan ipoteka munosabatlarida qanday muhim o‘zgarish joriy etildi?
Eng asosiy yangilik shundan iboratki, endilikda ipotekaga qo‘yilgan yoki taqiq qo‘yilgan turar joyga boshqa shaxslarni doimiy yoki vaqtincha yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazish uchun garovga oluvchi bankning alohida roziligi talab etilmaydi.
Bu o‘zgarish, avvalo, fuqarolarning uy-joydan foydalanish huquqini amalga oshirishda ortiqcha ma’muriy to‘siqlarni bartaraf etishga qaratilgan. Ilgari amaliyotda ayrim banklar o‘z ichki tartiblaridan kelib chiqib, bunday holatlarda rozilik berish masalasini ko‘rib chiqar edi. Bu esa vaqt sarfi, hujjatbozlik va ba’zan tushunmovchiliklarga sabab bo‘lardi. Yangi tartib mazkur jarayonni soddalashtirib, davlat organlari, mulkdor va kredit tashkilotlari o‘rtasidagi munosabatlarni yanada aniqlashtirishga xizmat qiladi.
— Ilgari amaliyotda qanday muammolar uchrar edi?
Amaliyotda ipoteka krediti hisobidan kvartira yoki uy sotib olgan oilalar turli hayotiy vaziyatlarga duch kelardi. Masalan, farzand dunyoga kelgach uni yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazish, qariya ota-onasini o‘z uyiga ko‘chirib kelish yoki turmush o‘rtog‘ini doimiy ro‘yxatga qo‘yish zarurati tug‘ilardi.
Biroq ayrim hollarda bank roziligi talab qilinishi sababli bu jarayon cho‘zilib ketar, fuqarolar esa turli idoralarga murojaat qilishga majbur bo‘lardi. Hatto bir xil vaziyat bo‘yicha turli hududlarda turlicha amaliyot shakllangan holatlar ham uchrar edi.
Yangi tartib ana shunday turli yondashuvlarni bartaraf etib, yagona huquqiy mexanizmni joriy etadi.
— Demak, endilikda banklarning huquqlari cheklanadimi?
Yo‘q. Bu yerda eng muhim jihatni to‘g‘ri anglash lozim.
Ayrim fuqarolarda “bankning roziligi talab qilinmasa, demak bankning huquqlari ham qisqaradi”, degan fikr paydo bo‘lishi mumkin. Aslida esa bu mutlaqo noto‘g‘ri fikr.
Prezident qarori ipoteka shartnomasining huquqiy tabiatiga yoki garov huquqining mazmuniga daxl qilmaydi. Kredit shartnomasi o‘zining avvalgi kuchida qoladi. Agar qarzdor o‘z majburiyatlarini bajarmasa, bank qonunchilikda belgilangan tartibda garov ob’ektiga nisbatan o‘z huquqlarini amalga oshirish imkoniyatini saqlab qoladi.
Demak, mazkur islohot bankning huquqlarini emas, balki yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish tartibini soddalashtirishga qaratilgan.
— Unda keyinchalik ro‘yxatdan o‘tgan shaxs uyni sotish yoki ipotekani undirish jarayoniga to‘sqinlik qilishi mumkinmi?
Yo‘q. Qarorda aynan shu masalaga alohida e’tibor qaratilgan.
Yangi tartibga muvofiq, ro‘yxatdan o‘tayotgan shaxs tegishli huquqiy oqibatlar haqida oldindan xabardor qilinadi va belgilangan hollarda uni ro‘yxatdan chiqarish imkoniyatini nazarda tutuvchi huquqiy mexanizm mavjud.
Bu esa bir tomondan, mulkdorning huquqlarini ta’minlasa, ikkinchi tomondan, ipoteka munosabatlarida bankning qonuniy manfaatlarini ham himoya qiladi.
— Ushbu o‘zgarish oddiy fuqaro uchun qanday yengillik yaratadi?
Eng avvalo, mazkur yangilik ipoteka krediti hisobidan uy-joy sotib olgan oilalar uchun ortiqcha byurokratik to‘siqlarni bartaraf etadi.
Masalan, yosh oila ipoteka krediti asosida kvartira xarid qildi. Oradan bir necha oy o‘tib farzandli bo‘ldi. Ilgari bunday holatlarda ayrim banklar roziligi talab qilinishi yoki turli tashkilotlarda qo‘shimcha hujjatlar taqdim etilishi mumkin edi. Endi esa ro‘yxatga olish jarayoni ancha soddalashtirilmoqda.
Yoki boshqa bir misolni olaylik. Fuqaro keksa ota-onasini o‘z uyiga ko‘chirib kelishni istaydi. Ilgari bu jarayon ipoteka mavjudligi sababli turli savollarni keltirib chiqargan bo‘lsa, yangi tartib amaliyotni ancha yengillashtiradi.
Bu, o‘z navbatida, oilaviy munosabatlarni mustahkamlash va fuqarolarning turar joydan erkin foydalanish huquqini ta’minlashga xizmat qiladi.
— Ayrimlar "ipoteka uyiga qancha ko‘p odam propiska qilinsa, keyinchalik bank uyni sotolmay qoladi", degan fikrni bildirmoqda. Bu qanchalik asosli?
Bu fikr huquqiy nuqtai nazardan asosli emas.
Chunki yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatga olish mulk huquqini vujudga keltirmaydi. Ro‘yxatdan o‘tgan shaxs avtomatik ravishda uyning mulkdoriga aylanmaydi va garov munosabatlariga ishtirokchi sifatida kirmaydi.
Agar ipoteka shartnomasi bo‘yicha qarzdor o‘z majburiyatlarini bajarmasa, bank qonunchilikda belgilangan tartibda garov huquqini amalga oshirish huquqini saqlab qoladi.
Demak, ro‘yxatdan o‘tish faktining o‘zi ipoteka munosabatlariga to‘sqinlik qilmaydi. Bu yerda mulk huquqi va yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatga olish huquqiy tabiati jihatidan mutlaqo boshqa-boshqa institutlar ekanini tushunish muhim.
— Xorijiy davlatlarda bu masala qanday hal qilingan?
Ko‘plab davlatlarda ham ipoteka munosabatlarida mulkdorning yashash joyidan foydalanish huquqi bilan kreditorning garov huquqi o‘rtasida muvozanat saqlashga harakat qilinadi.
Masalan, Germaniya huquqida ipoteka instituti kreditor manfaatlarini ishonchli himoya qilish bilan birga, mulkdorning uydan foydalanish huquqini asossiz cheklamaydi.
Shuningdek, Qozog‘iston va Rossiya qonunchiligida ham ipoteka munosabatlari va aholini ro‘yxatga olish tartibi mustaqil huquqiy institutlar sifatida tartibga solinadi.
O‘zbekistonda joriy etilayotgan mazkur yangilik ham ana shu yondashuvlarga uyg‘un bo‘lib, inson manfaatlari va kredit munosabatlari barqarorligi o‘rtasidagi huquqiy muvozanatni ta’minlashga qaratilgan.
— Fuqarolar yangi tartib bo‘yicha nimalarga e’tibor qaratishi lozim?
Eng avvalo, fuqarolar bir jihatni to‘g‘ri anglab olishlari kerak: bank roziligining talab etilmasligi ipoteka shartnomasi bo‘yicha majburiyatlar bekor qilinganini anglatmaydi.
Ikkinchidan, yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatga olish mulk huquqini bermaydi. Shuning uchun ro‘yxatdan o‘tgan shaxs uyga nisbatan mulkdor vakolatlarini amalga oshira olmaydi.
Uchinchidan, ipoteka shartnomasida nazarda tutilgan barcha majburiyatlar avvalgi tartibda bajarilishi shart. Kredit to‘lovlarini o‘z vaqtida amalga oshirish hamon asosiy vazifa bo‘lib qoladi.
Shuningdek, har qanday huquqiy masalada rasmiy ma’lumotlar va vakolatli organlar tushuntirishlariga tayanish maqsadga muvofiq.
Fuqarolar uchun muhim 5 tavsiya
1. Ipoteka uyiga shaxslarni ro‘yxatga qo‘yishda yangi tartib bilan tanishib chiqing.
2. Yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatga olish mulk huquqini bermasligini unutmang.
3. Ipoteka shartnomasi bo‘yicha barcha majburiyatlarni o‘z vaqtida bajaring.
4. Huquqiy tushunmovchilik yuzaga kelganda mutaxassis yoki vakolatli organga murojaat qiling.
5. Ko‘chmas mulk bilan bog‘liq har qanday huquqiy harakatni rasmiy tartibda amalga oshiring.
Ekspert xulosasi
Prezidentning mazkur qarori ipoteka munosabatlarini liberallashtirish yo‘lidagi navbatdagi muhim qadamlardan biri bo‘ldi. Eng muhimi, ushbu yangilik mulkdorning turar joydan erkin foydalanish huquqini ta’minlash bilan bir vaqtda garovga oluvchi bankning qonuniy manfaatlarini ham saqlab qoladi.
Bu yerda gap bank huquqlarini cheklash haqida emas, balki huquqiy munosabatlarni zamonaviy talablar asosida soddalashtirish haqida bormoqda. Amaliyotda mazkur mexanizmning samarali qo‘llanilishi fuqarolarning huquqiy xabardorligini oshirish, huquqni qo‘llash amaliyotining bir xilligini ta’minlash va davlat organlari hamda moliya institutlari o‘rtasidagi hamkorlikni yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
