Глобал энергетика инқирози хавфи ошмоқда
Эрон атрофидаги кескинлашув Форс кўрфази мамлакатларидан глобал бозорга нефть ва суюлтирилган табиий газ етказиб бериладиган асосий йўналиш – Ҳурмуз бўғози қамал қилинишига олиб келди. Бу нефть экспорти ва ишлаб чиқаришга бевосита таъсир кўрсатди. Оқибатда аксарият мамлакатлар ёнилғи ва саноат маҳсулотлари нархи ўсишига дуч келди.
Юзага келган глобал энергетика инқирози ёз мавсумида шамоллатгич ишлатилиши ва саёҳатга эҳтимолий талаб ўсиши олдидан янги босқичга кириши кутилмоқда. Ҳозир қарийб 80 мамлакат ўз иқтисодиётини ҳимоя қилиш учун фавқулодда чора жорий этган, деб ёзди “Financial Times” нашри.
– АҚШ ва Исроилнинг Эрон билан уруши туфайли юзага келган энергия инқирози янги, янада хавфли босқичига кирди, – дейилган мақолада. – Шу боис 80 га яқин мамлакат ўз иқтисодиётини ҳимоя қилиш учун фавқулодда чора жорий қилди. Шимолий ярим шарда ёз бошланиб, шамоллатгич ҳамда саёҳатга талаб ортгач, хом нефть, бензин, дизел ва реактив ёнилғи захирасига қўшимча босим юзага келади.
Қолаверса, Президент Дональд Трампнинг 40 миллиард долларлик режаси денгиз эскорти етишмовчилиги туфайли муваффақиятсизликка учраган.
Трамп Ҳурмуздан ўтадиган кемаларга суғурта тақдим этишини эълон қилиб, шу мақсад учун 40 миллиард долларлик режа тузилганини айтган. Орадан икки ой ўтди ҳамки, дастур амалга ошгани йўқ.
Америка ҳукумати ушбу лойиҳага “Chubb” ва AIG суғурта компанияларини жалб қилган. Бинобарин, икки манбага кўра, суғурта ставкаси урушдан олдинги даражадан бир неча баробар юқори бўлишига қарамай, дастур ҳамон қўлланмаган. Брокерлар айтишича, бундай тизим ҳеч қачон ишламаган, чунки бўғоздан ўтаётган кемалар учун қўйилган талабларга жавоб бера олмаган ва ҳали ташкил этилмаган АҚШ денгиз флоти эскортига боғлиқ эди.
“Aberdeen” компанияси бош иқтисодчиси Пол Диггле айтишича, унинг жамоаси ҳозир “Брент” навли нефтнинг нархи бир баррель учун 180 долларгача кўтарилгани, Европа ва Осиёнинг қатор мамлакатларида инфляция ва рецессия кескин ўсиши эҳтимоли юқорилиги хусусидаги тахминларни таҳлил қилмоқда.
Инқирознинг олдини олиш ёки ҳеч бўлмаганда хавфни бироз юмшатиш мумкинми?
Айни пайт нефть ва газ маҳсулотларини жаҳон бозорига етказиб беришнинг турли йўллари кўриб чиқилаётгани ушбу масалага ойдинлик киритиши мумкин.
Сўнгги хабарларга кўра, айни пайт йирик компаниялар ёнилғи ташиш учун юк машиналаридан фойдалана бошлаган.
Қолаверса, Шанхай-Форс кўрфази ва Қизил денгиз йўналишидаги юк ташиш тарифи шу ҳафта CОVID-19 пандемияси давридаги даражадан ҳам ўтиб, рекорд даражага етган.
“Clarksons Research” маълумоти эса ушбу йўналишдаги стандарт контейнерда денгиз орқали юк ташиш 980 доллардан 4131 долларгача кўтарилганини тасдиқлайди.
– Ўрта ер денгизи орқали ҳаракатланадиган “Mediterranean Shipping Company”, “Maersk”, CMA-CGM ва “Hapag-Lloyd” каби асосий юк ташиш компаниялари Қизил денгиз ва Ўмон кўрфази портлари жумладан Саудия Арабистонидаги Янбу ва Қирол Абдуллоҳ ҳамда БААдаги Фужайра портидан Саудиядаги Даммам, Ироқдаги Басра ва БААдаги йирик минтақавий марказ ҳисобланган Жебел Али портларига юк ташиш йўналишларини очди, – дейилган нашр тарқатган ахборотда.
“Maersk” бош директори Винцент Клерк ташиш учун жуда кўп юк машиналари сафарбар қилинганини айтди. Саудия ва Ироқ Иордания ва Туркия машиналари киришига рухсат берган. Таъкидланишича, юк автомобиллари Ҳурмуз орқали кўрфаз давлатларига хизмат кўрсатган йирик контейнер ва юк кемалари сиғимини фақат қисман қоплай олади. Лондонда жойлашган номаълум юк ташиш брокери дон савдоси компаниялари юкни Қизил денгиз ва Ўмон орқали қайта йўналтираётгани ва кейин юк машиналари ва кичик кемалар орқали ташилаётганини қўшимча қилган.
– Фужайра ва Хор Факканга етиб келаётган дон миқдори кўпайди, – дея брокернинг сўзларидан иқтибос келтирган газета. Бу юк БААнинг йирик портларига машинада ташилади ва сўнгра кичик кемаларда Қатар, Баҳрайн ва бошқа Форс кўрфази мамлакатларига етказилади.
С.Раҳимов, ЎзА
