Eski epoxaning klassik muammosi: sud mustaqilligi va shaffofligi
Bugungi kun sud amaliyotida sudlarning mustaqilligi, xolisligi va shaffofligi masalasi har qachongidan ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Sud hokimiyatining mustaqilligi faqat sudyaning tashqi ta’sirlardan xoli bo‘lishi bilangina emas, balki sud muhokamasining barcha bosqichlarida protsessual kafolatlarning amalda ta’minlanishi bilan ham chambarchas bog‘liq. Ya’ni, sudya qaror qabul qilishda faqat qonun va ish holatlariga tayanishi, sud jarayoni esa taraflarda uning natijasi protsessual qoidalarga muvofiq shakllanganiga ishonch uyg‘otishi lozim.
Shu sababli sudga noqonuniy aralashuvning oldini olish bilan bir qatorda, bunday aralashuv yuz bergan taqdirda uni aniqlash, qayd etish va tegishli tartibda baholash imkoniyatlari ham mavjud bo‘lishi kerak. Amaliyotda esa sudga aralashish yoki sudyaga bosim o‘tkazish holatlari haqida gap ketganda, masalaning eng murakkab jihatlaridan biri bunday ta’sirni aniqlash va isbotlash mexanizmlarining samaradorligi bilan bog‘liq.
Sud mustaqilligi to‘g‘risidagi prinsipning mavjudligi o‘z-o‘zidan yetarli emas. Ushbu prinsip real protsessual kafolatlar, sud faoliyatining ochiqligi va sud qarorlarining asoslantirilganligi bilan ta’minlanishi zarur. Aks holda, “sud mustaqil” degan normativ qoida bilan uning amaliy ifodasi o‘rtasida tafovut yuzaga kelishi mumkin.
Sud majlislarini audio va video shaklda qayd etish tartibi haqida ko‘p gapiriladi. O‘zbekistonda ham sud majlislarini texnik vositalar yordamida qayd etish va sud faoliyatini raqamlashtirish bo‘yicha tegishli mexanizmlar joriy etilgan. Xususan, Oliy sudning rasmiy ma’lumotlarida sud majlislarini audio qayd etish amaliyoti mavjudligi, shuningdek, sud majlislari jadvali, sud qarorlarini onlayn kuzatish va sud qarorlari to‘plami kabi elektron xizmatlar yo‘lga qo‘yilgani ko‘rsatilgan.
Biroq masalaning mohiyati faqat audio yoki video yozuvning mavjudligida emas. Muhimi, ushbu texnik vositalar sud muhokamasining haqqoniyligini ta’minlashga xizmat qilishi va protsess ishtirokchilari uchun real huquqiy kafolatga aylanishidir.
Xalqaro amaliyotda sud majlisi bayonnomasining mazmuni, unda aks ettirilgan protsessual harakatlar va taraflarning bayonotlari sud jarayonining keyingi bosqichlarida muhim daliliy va protsessual ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Shu sababli sud majlisida nima sodir bo‘lganligi bilan keyinchalik tuzilgan bayonnoma o‘rtasida tafovut yuzaga kelishining oldini olish muhimdir.
Albatta, sud majlisi kotibining yozuvlari yoki elektron bayonnomaning real vaqt rejimida taraflar uchun to‘liq ochiq bo‘lishi masalasi alohida huquqiy va texnik tartibga solishni talab qiladi. Biroq prinsipial jihatdan sud majlisining audio-video qaydi, bayonnomasi va sud hujjati o‘rtasida uzviy bog‘liqlik mavjud bo‘lishi kerak.
Agar sud majlisida aytilgan fikrlar, berilgan savollar, keltirilgan e’tirozlar yoki bildirilgan iltimosnomalar bayonnomada to‘liq va xolis aks ettirilmasa, keyinchalik taraflarning o‘z huquqlarini himoya qilish imkoniyati qiyinlashishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, audio-video qayd sud majlisi bayonnomasining texnik asosi sifatida emas, balki sud protsessining shaffofligi va tekshiriluvchanligini ta’minlovchi muhim vosita sifatida qaralishi lozim.
Sud muhokamasining ochiqligi ham aynan shu masala bilan bevosita bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2020-yil 21-fevraldagi “Sud muhokamasining ochiqligini va sudlar faoliyati to‘g‘risida axborot olish huquqini ta’minlash haqida”gi qarorida sud muhokamasining ochiqligi jamiyatning huquqiy xabardorligini oshirish, odil sudlovni amalga oshirishning muhim kafolati va sud faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini ta’minlash vositalaridan biri sifatida qayd etilgan.
Shu sababli ochiqlikni faqat sud zaliga kirish imkoniyati bilan cheklab qo‘yish to‘g‘ri emas. Zamonaviy sud tizimida ochiqlik sud majlisining qachon va qayerda o‘tkazilayotgani, ishning protsessual holati, sud hujjatlari va qonun doirasida taqdim etilishi mumkin bo‘lgan boshqa axborotlarning fuqarolar uchun qulay va o‘z vaqtida mavjud bo‘lishini ham nazarda tutishi kerak.
Bugungi kunda Oliy sudning rasmiy platformasida sud majlislari jadvali, onlayn sud qarorlari, ish holatini kuzatish, qarorlar to‘plami va boshqa elektron xizmatlar mavjudligi aynan shu yo‘nalishdagi raqamlashtirish jarayonining rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, sud qarorlarini ochiq platformalarga joylashtirish masalasida yagona va barqaror amaliyotning mavjudligi alohida ahamiyatga ega. Chunki sud hujjatlarining o‘z vaqtida e’lon qilinishi nafaqat axborot olish imkoniyatini, balki sud amaliyotining izchilligi va huquqiy aniqlikni ham ta’minlashga xizmat qiladi.
Bir hududdagi sud hujjatlari muntazam va tizimli ravishda e’lon qilinib, boshqa hududda bunday amaliyotning sust bo‘lishi fuqarolar, advokatlar, tadqiqotchilar va boshqa manfaatdor shaxslarning sud amaliyotidan foydalanish imkoniyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois sud hujjatlarini e’lon qilishda yagona texnik va tashkiliy standartlarning amal qilishi muhim. Bundan tashqari, sud protsessining o‘z vaqtida boshlanishi ham sudlov samaradorligining muhim ko‘rsatkichlaridan biridir.
Sud majlisi belgilangan vaqtda boshlanmasligi, taraflar va ularning vakillarining uzoq vaqt kutishi, bir ish kunida bir necha ishning ketma-ket kechikishi fuqarolarning vaqtiga, advokatlarning ish faoliyatiga va sud tizimining umumiy samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, bir sud majlisini kutish uchun bir necha soat sarflanib, yakunda ishning boshqa kunga qoldirilishi taraflarda sudga nisbatan norozilik va ishonchsizlikni kuchaytirishi mumkin. Bu yerda masala faqat “sud majlisi kechikdi” degan oddiy tashkiliy muammo emas.
Sud vaqtining noto‘g‘ri rejalashtirilishi bir ishning cho‘zilishiga, boshqa ishlarning ham navbat bilan kechikishiga va natijada sudyaning, sud xodimlarining, advokatlarning hamda taraflarning vaqt resurslari samarasiz sarflanishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun sud majlislarini rejalashtirishda ishning murakkabligi, ishtirokchilar soni, protsessual harakatlar hajmi va taxminiy davomiylik kabi omillarni hisobga olish zarur.
Sud tizimining raqamlashtirilishi aynan shu muammolarning ayrimlarini kamaytirish uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Sud majlislari jadvalining elektron shaklda e’lon qilinishi, ish holatini onlayn kuzatish, videokonferensaloqa va elektron sud xizmatlarining rivojlanishi fuqarolarning sud bilan aloqasini yengillashtirishi mumkin. Oliy sudning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, sud tizimida elektron xizmatlar, onlayn sud qarorlari, sud majlislari jadvali va ish holatini kuzatish imkoniyatlari mavjud. Biroq raqamlashtirishning o‘zi muammoni to‘liq hal qilmaydi.
Eng muhimi, elektron tizimlarda joylashtirilayotgan ma’lumotlarning to‘liqligi, aniqligi, o‘z vaqtida yangilanishi va barcha sudlarda bir xil standart asosida yuritilishidir. Aks holda, qog‘oz shaklidagi byurokratiya o‘rnini elektron shakldagi nomuvofiqlik egallashi mumkin. Shu nuqtai nazardan, sud mustaqilligi va shaffofligini ta’minlashni faqat sudyaga tashqi bosim o‘tkazmaslik bilan cheklash yetarli emas.
Mustaqil sud – bu, avvalo, qaror qabul qilish jarayoni protsessual jihatdan tekshiriladigan, sud majlisi qayd etiladigan, sud hujjati o‘z vaqtida va asoslantirilgan holda e’lon qilinadigan, taraflar o‘z huquqlarini amalga oshirish uchun zarur axborotga ega bo‘ladigan hamda sud vaqtining oqilona tashkil etilishi ta’minlanadigan sud tizimidir.
Shunday ekan, “eski epoxaning klassik muammosi” bugungi kunda yangi shaklda namoyon bo‘lmoqda: ilgari muammo axborotning yopiq bo‘lishida ko‘ringan bo‘lsa, bugun muammo mavjud axborotning qanchalik to‘liq, o‘z vaqtida va ishonchli taqdim etilayotganida ham namoyon bo‘lishi mumkin. Sud mustaqilligi va shaffofligi bir-biridan ajralgan tushunchalar emas. Aksincha, shaffof protsess sudyaning mustaqilligini himoya qiluvchi, taraflarning protsessual huquqlarini kafolatlovchi va sud faoliyatiga nisbatan jamoatchilik ishonchini mustahkamlovchi mexanizmlardan biri bo‘lishi mumkin.
Bugungi vazifa esa mavjud raqamli va protsessual mexanizmlarni shunchaki joriy etish emas, balki ularning amalda ishlashini, barcha sudlarda bir xil qo‘llanishini va fuqarolar uchun real natija berishini ta’minlashdan iborat. Ana shundagina sud majlisining audio-video qaydi oddiy texnik yozuv emas, sud mustaqilligi va protsessual adolatning amaliy kafolatiga; sud qarorining elektron platformaga joylashtirilishi esa oddiy axborot almashinuvi emas, sud faoliyatining ochiqligini ta’minlovchi vositaga aylanadi.
O‘tkirbek DAVLETOV,
Jamoat xavfsizligi universiteti dotsenti
