Bir umr xalq dardi bilan yashagan
Ba’zi insonlar bor — ularning umrini oddiy bir tarjimai holga sig‘dirib bo‘lmaydi. Chunki ularning taqdirida butun bir davrning nafasi, xalqning orzu-armoni, millatning og‘rig‘i va insonning e’tiqodi mujassam bo‘ladi. Haydarbek Abdujabborovning hayot yo‘li ham ana shunday taqdirlardan biri. Uning umri xalq xizmati, ilmga intilish, yurt taraqqiyotiga hissa qo‘shish va nihoyat, qatag‘onning mudhish zarbasi bilan yo‘g‘rilgan.
Haydarbek Abdujabborov 1898-yil 5-yanvarda Jizzax uyezdining Yetimtog‘ qishlog‘ida tug‘ilgan. Hozir bu hudud Turon mahallasi sifatida tilga olinadi. U hali yoshlik chog‘idayoq tarixning murakkab girdobiga tushdi. 1916-yilda chor Rossiyasining mahalliy aholini mardikorlikka safarbar etish haqidagi farmoniga qarshi Jizzaxda ko‘tarilgan xalq qo‘zg‘olonida o‘n sakkiz yoshli Haydarbek ham faol ishtirok etdi.
Bu voqealar uning qalbida xalq dardiga befarq bo‘lmaslik tuyg‘usini yanada mustahkamladi. Keyinchalik uning hayot yo‘li jamoat va davlat ishlari bilan bog‘landi. Xalq orasida ishladi, yurtda tinchlik va osoyishtalikni ta’minlashdek mas’uliyatli vazifalarni bajardi. 1919-yil oxirlarida Turkiston Kompartiyasi Markaziy qo‘mitasi tomonidan Jizzax shahar qo‘mitasiga ishga yuborilgan Haydarbek Abdujabborov musulmon byurosi raisi sifatida faoliyat olib bordi.
1925-yil fevral oyida Buxoroda O‘zbekiston Sho‘rolarining birinchi s’ezdi bo‘lib o‘tdi. Jizzax uyezdi vakili sifatida unda qatnashgan Haydarbek qishloq xo‘jaligi, xalq maorifi va madaniyatini rivojlantirishga oid masalalarni ko‘tardi. Uning faoliyatida bir jihat doimo ko‘zga tashlanadi: lavozimni emas, xalq ehtiyojini birinchi o‘ringa qo‘yish.
Biroq Haydarbekning salohiyati faqat jamoat ishlari bilan cheklanib qolmadi. U ilmga chanqoq edi.
O‘z davri uchun zamonaviy bilim egallashni hayotiy zarurat deb bilgan Haydarbek Moskvadagi Sanoat akademiyasida tahsil oldi. Muhandislik bilimlarini puxta egallab, malakali mutaxassis bo‘lib yetishdi. O‘sha davrda yurtimizda zamonaviy sanoat tarmoqlarini barpo etish jarayoni avj olayotgan edi. Bunday sharoitda bilimli, tashabbuskor va tashkilotchilik qobiliyatiga ega milliy kadrlarga ehtiyoj nihoyatda katta edi.
Haydarbek ana shunday mutaxassislardan biri bo‘ldi.
1932-yilda Toshkentda to‘qimachilik kombinati qurilishi boshlandi. Mamlakatning turli hududlaridan malakali ishchilar va mutaxassislar jalb etilgan bu yirik qurilishga Haydarbek Abdujabborov rahbarlik qildi. Qurilish yakunlangach, kombinatda bosh muhandis, sex boshlig‘i kabi mas’uliyatli vazifalarda mehnat qildi.
Yangi korxona barpo etish o‘sha davr uchun oddiy vazifa emasdi. Bu — ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish bilan birga, yangi kasb egalarini tarbiyalash, ishchilar uchun munosib sharoit yaratish, uy-joy va madaniy-maishiy inshootlar barpo etish, zamonaviy sanoat muhitini shakllantirish degani edi. Haydarbek ana shu murakkab jarayonning markazida turdi.
Uning yosh mutaxassislarga munosabati ham zamondoshlari xotirasida saqlanib qolgan. 1930-yillarda O‘zbekistonga kelgan mashhur chex yozuvchisi Yulius Fuchik Haydarbek Abdujabborov bilan uchrashgan. Keyinchalik u o‘z kuzatuvlarida o‘zbek muhandisining sexlarda yosh yigit-qizlar bilan ishlagani, ularga texnika sirlarini o‘rgatgani, maslahat va yordamini ayamaganini qayd etgan.
Bu xotirada Haydarbekning mansabidan ko‘ra insonlarga munosabati ko‘proq namoyon bo‘ladi. U bilimni o‘z qo‘lida saqlab qolish emas, uni yoshlarga berish kerakligini anglagan mutaxassis edi.
Shu tariqa uning hayotida ikki muhim tushuncha — xalqqa xizmat va ilm — bir-birini to‘ldirib bordi.
Ammo 1930-yillarning ikkinchi yarmiga kelib, mamlakatdagi siyosiy muhit keskin o‘zgardi. Kechagina davlat va jamiyat taraqqiyoti uchun zarur kadr sifatida qadrlangan, bilimi va tajribasiga ehtiyoj sezilgan ko‘plab insonlar birin-ketin «xalq dushmani» degan tamg‘a ostida ta’qib qilina boshladi.
Haydarbek Abdujabborov ham bu mudhish to‘lqindan chetda qolmadi.
Unga nisbatan turli bo‘htonlar tarqatildi, sotqinlik va pora olish kabi ayblar qo‘yildi. Uni Akmal Ikromov va Fayzulla Xo‘jayev bilan aloqadorlikda ayblashga urindilar. Kechagina xalq xizmatida yurgan, sanoat taraqqiyoti uchun mehnat qilgan muhandis endi siyosiy tuhmatlar girdobiga tortilayotgan edi.
1936-yilda Haydarbek tug‘ilgan qishlog‘iga bordi. Qarindoshlari, qo‘ni-qo‘shnilari, hamqishloqlari bilan diydorlashdi. Bir piyola choy ustida kechgan oddiy suhbatlar o‘sha paytda hech kimga xavfli tuyulmagan edi.
Ammo oradan ko‘p o‘tmay, bu oddiy diydorlar xotiraga aylandi.
1937-yilda Haydarbek Abdujabborov hibsga olindi. U «aksilinqilobchi» sifatida ayblanib, O‘zbekiston SSR NKVD «uchligi» hukmi bilan jazoga mahkum etildi.
Qatag‘onning zarbasi esa bir inson bilan cheklanmadi. Haydarbek bilan suhbatlashgan, tanish-bilish bo‘lgan, u bilan bir dasturxonda o‘tirgan kishilarning o‘zi ham shubha ostiga olindi. Ayrimlari ishidan chetlatildi, partiya safidan chiqarildi, qamoqqa olindi. Shu tariqa bir inson boshiga tushgan kulfat butun bir muhitni qo‘rquv iskanjasiga soldi.
Qatag‘onning eng dahshatli qiyofasi ham ana shunda edi: u insonnigina emas, uning atrofidagi odamlarni ham jazolardi. Qo‘rquv kechagi do‘stni bugungi gumondorga, bir piyola choy ustidagi suhbatni esa «ayb» daliliga aylantirardi.
Haydarbek Abdujabborov taqdirida ham ana shu adolatsizlik muhri qoldi.
Ammo tarixning haqiqiy hukmi siyosiy tamg‘alardan uzoq yashaydi.
Oradan yarim asrdan ko‘proq vaqt o‘tgach, haqiqat qaror topdi. 1989-yil 16-yanvarda Haydarbek Abdujabborov oqlandi. Unga nisbatan qo‘llangan jazo choralarining asossizligi tan olindi. Bir vaqtlar uning nomi bilan bog‘langan «xalq dushmani» degan tamg‘a esa tarix oldida o‘zining haqiqiy mohiyatini — siyosiy tuhmat va adolatsizlikni namoyon etdi.
Bugun Haydarbek Abdujabborov haqida so‘z yuritganda, uni faqat qatag‘on qurboni sifatida eslash kamlik qiladi. U yoshligidan xalq taqdiriga befarq bo‘lmagan, ilmga intilgan, muhandislik bilimlarini egallagan, mamlakat sanoati taraqqiyotiga hissa qo‘shgan, yosh mutaxassislarga ustozlik qilgan jizzaxlik farzand edi.
Uning hayotida fojia bor. Ammo bu fojia ortida xalqqa xizmat qilgan umr bor. Uning taqdirida qatag‘on bor. Ammo qatag‘ondan ham ustun turgan haqiqat bor.
Shuning uchun Haydarbek Abdujabborov xotirasi — bir inson xotirasi bilan cheklanmaydi. U butun bir avlodning taqdiri, yo‘qotilgan imkoniyatlar, uzilgan umrlar va kechikkan adolat haqida o‘ylashga undaydi.
Zero, xotira o‘tmishni shunchaki eslash emas. Xotira — kechagi adolatsizlikdan bugun uchun saboq chiqarish, inson qadrini asrash, haqiqatni e’zozlash va ertangi avlodni tarixning achchiq saboqlaridan ogoh etish mas’uliyatidir.
31-avgust — Qatag‘on qurbonlarini xotirlash kuni ham ana shu ezgu maqsadga xizmat qiladi. Bu sana bizga bir haqiqatni yana bir bor eslatadi: insonni nohaq tamg‘a bilan mahv etish mumkin, ammo haqiqatni tarixdan o‘chirib bo‘lmaydi.
Abdujalol Qayumov, O‘zA muxbiri
