Amudaryo haqiqatan Kaspiy dengiziga oqqanmi?
O‘rta asrlarda Xorazm vohasi bilan Kaspiy dengizi o‘rtasida muntazam kema qatnovi mavjud bo‘lib, Jayhun suvlari yirik savdo va harbiy kemalarni bemalol ko‘tara olgan.
Jayhun daryosi (Amudaryo)ning tarixiy zamonlarda Kaspiy dengiziga quyilgan yoki quyilmagani xususidagi bahslar uzoq yillar davomida ilmiy doiralarning diqqat markazida turdi. O‘n to‘qqizinchi asrning ikkinchi yarmida tabiatshunoslar va yer tuzilishini o‘rganuvchi mutaxassislar orasida daryo faqat Orol dengiziga oqqan, qurib qolgan O‘zboy o‘zani esa dengizlar ajralishidan qolgan qadimiy bo‘g‘ozdir, degan taxmin ustunlik qildi. Hatto sharqshunos olim de Guye ham o‘z tadqiqotlarida Xorazm vohasida to‘g‘onlar buzilganidan keyin daryo yana Kaspiyga oqa boshlagani to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ishonchsiz deb baholadi. Uning nazarida, o‘rta asr mualliflari daryo harakatini shaxsan ko‘rmay, eski kitoblardan ko‘chirib yozgan edi. Biroq yozma yodgorliklar va birlamchi hujjatlarni sinchiklab tekshirgan sharqshunos olim Vasiliy Bartold 1902-yilda e’lon qilgan tadqiqotida bu qarashlarning xato ekanini qat’iy isbotlab berdi.
O‘rta asr qo‘lyozmalari va xaritalari daryoning g‘arbga tomon oqqanini shubhasiz tasdiqlaydi. Jumladan, 1375-yilda tayyorlangan Kataloniya xaritasi, falakiyotshunos Qutbiddin Sheroziy qaydlari hamda Samarqandga safar qilgan elchi Rui Gonsales de Klavixo kuzatuvlari ana shunday qimmatli manbalar sirasiga kiradi. Klavixo va tarixchi Ibn Arabshoh o‘z asarlarida bu ma’lumotlarni eski kitoblardan emas, balki zamondoshlarning bevosita guvohligi asosida yozib qoldirgan. Hatto kotib Ibn Fazlulloh Umariy ham zamondoshlaridan daryo suvi Kaspiyga oqayotganini eshitganini, biroq avvalgi kitoblarga haddan tashqari ishongani sababli bu xabarni rad etganini ochiq tan olgan. Vasiliy Bartold yozma merosni tahlil qilar ekan, daryoning dengizga tutashganini bildiruvchi mualliflar so‘ziga qarshi o‘sha davrda uning faqat Orolga quyilganini ko‘rsatuvchi birorta ham mustaqil hujjat yo‘qligini ko‘rsatdi.
Tarixiy voqealar ichida 1392-yilning kuzida yuz bergan dengiz va daryo qatnovi ushbu muammoga to‘liq oydinlik kiritadi. O‘sha yili Sari shahriga qo‘shin kiritilgach, bandargohlarda kemalar hozirlandi. Sharafiddin Ali Yazdiy va Abdurazzoq Samarqandiy asarlarida ta’kidlanishicha, mahalliy boshqaruvchi xonadon vakillari kemalarga chiqarilib, suv yo‘li orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri Xorazmga yuborilgan. Safar tafsilotlarini tarixchi Zahiriddin Mar’ashiy o‘z xotiralarida batafsil bayon etadi. Muallif bu voqeani o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan va o‘sha vaqtda o‘n ikki yoshda bo‘lgan otasining so‘zlariga tayanib tasvirlagan. Kemalar tayyorlangunga qadar yo‘lovchilar qal’ada saqlangan, so‘ng ishonchli amir va soqchilar nazoratida yo‘lga chiqarilgan. Amirga maxsus yo‘riqnoma topshirilib, unda kemalar Jayhun daryosining belgilangan sohiliga yetganda yo‘lovchilarni quruqlikka tushirish, ularga ulov berib, ko‘rsatilgan viloyatlarga yetkazish buyurilgan edi. Sari bandargohidan suzgan kemalar dastlab Kaspiy sohilidagi Og‘urchaga, so‘ngra to‘g‘ri Jayhun daryosi o‘zaniga kirib, ichki manzillarga qadar to‘xtovsiz suzib borgan. Bu hujjat daryoning quyi oqimi kemalar harakati uchun qulay va yetarlicha chuqur bo‘lganini bildiradi.
Mazkur tarixiy haqiqatni o‘n beshinchi yuzyillikning ikkinchi yarmiga tegishli voqealar ham mustahkamlaydi. Tarixchi Xondamirning “Habib us-siyar” asarida yozilishicha, 1460-yilning bahorida Sulton Abu Said bilan yuz bergan ixtilof ortidan Husayn Boyqaro Astarobodni tark etishga majbur bo‘ladi. U besh yuz nafar otliq safdoshi bilan yetti kecha-kunduz tinimsiz yo‘l bosib, Og‘urcha orqali Adaq hududiga yo‘naladi va Jayhun bo‘yiga yetib keladi. Bahorgi yog‘ingarchilik ta’qibchilarning harakatini cheklagan bir vaqtda, Husayn Boyqaro va uning odamlari daryodan katta kemalar hamda turkiy tilda “minak” deb atalgan yengil qayiqlar yordamida sog‘-omon suzib o‘tadi. Qirg‘oqda ularni mahalliy beklar izzat bilan qarshi oladi. Husayn Boyqaro quyi Xorazmdagi Vazir shahri hokimi Mustafoxon huzuriga elchi yuboradi, ammo kelishuvga erishilolmagach, shahar qirq bir kun davomida qamal qilinadi. Bu voqea o‘sha davrda O‘zboy o‘zanida suv hajmi juda mo‘l bo‘lganini, keng daryo sathini kechib o‘tish faqat kemasozlik vositalari bilangina amalga oshirilganini anglatadi.
Oradan to‘rt yil o‘tib, 1464-yilda Husayn Boyqaro yana shimol tomon chekinishga majbur bo‘ladi. Bu safar lashkar yo‘ldan adashib, dengiz yaqinidagi loy va botqoqliklarga duch keladi va og‘ir sinovlarni boshdan kechiradi. Ushbu noqulay hududdan chiqqan qo‘shin uch-to‘rt kunlik yurishdan so‘ng yana Adaq maskaniga yetib keladi va Jayhun qirg‘og‘iga tushadi. Harbiy xavf tufayli daryodan kechib o‘tgan lashkarboshi Amudaryoning yirik tarmog‘i hisoblangan “Asaf o‘g‘uzi”, ya’ni Asaf daryosi bo‘yida o‘z qarorgohini quradi. Ushbu tarmoq Vazir shahri bilan O‘zboy oralig‘idagi keng hududni suv bilan ta’minlab turgan. Shahar qo‘lga kiritilgach, uning aholisi asli xorazmliklar ekanini va bu yerga zo‘rlik bilan ko‘chirilganini aytadi. Shundan so‘ng odamlar o‘z tarixiy shahri bo‘lgan Urganchga qaytariladi.
Sharqshunos Vasiliy Bartold ushbu tarixiy dalillarni chuqur o‘rganib, vohaning muhim jo‘g‘rofiy nuqtalarini tikladi. Manbalarga ko‘ra, Vazir shahri Ko‘hna Urganchdan quyiga qarab olti farsax masofada joylashgan. Shahardan pastda, O‘zboyning dengizga tutashgan quyilish qismigacha cho‘zilgan kengliklar Adaq nomi bilan atalgan. Shuningdek, Vazir shahri va O‘zboy oralig‘ida Amudaryoning sersuv tarmog‘i – Asaf suvi oqib o‘tgan. Bu ma’lumotlar o‘n beshinchi asr oxirlarida ham quyi oqimda suv sathi baland bo‘lganini ko‘rsatadi.
Qadimiy qo‘lyozmalarda muhrlangan bu tafsilotlar quyi Jayhun havzasidagi yuksak suv taqsimoti va muhandislik madaniyatini to‘la namoyon etadi. Daryo yo‘nalishining o‘zgarishi tabiiy jarayonlar bilan birga, inson mehnati mahsuli bo‘lgan to‘g‘onlar va kanallar tizimiga chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Xorazm vohasi o‘tmishda nafaqat ilg‘or dehqonchilik maskani, balki Kaspiy havzasi bilan bog‘langan yirik suv qatnov chorrahasi ham edi. Kemachilik va daryo kechuvlariga oid yozma yodgorliklar o‘lkamizning suv xo‘jaligi tarixini haqqoniy dalillar asosida baholash uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi.
O‘zA
