Ilm-fan xayolotidan global reallikkacha
Bugun insoniyat shunchaki yangi texnologik asrga emas, balki sivilizatsiyaning sifat jihatidan mutlaqo yangi bosqichiga qadam qo‘ymoqda. Yaqin-yaqingacha faqat ilmiy-fantastik asarlar va filmlar syujeti hisoblangan sun’iy intellekt endilikda laboratoriyalar chegarasidan chiqib, kundalik hayotimizning ajralmas qismiga va global geosiyosatning bosh kuchiga aylanib bormoqda.
Soddaroq qilib aytganda, sun’iy intellekt bugun inson aql-zakovatining davomi va uni kuchaytiruvchi «super-instrument» rolini o‘ynamoqda.
Dunyo yetakchilari va IT-gigantlar o‘rtasidagi global musobaqa, AQSHda Donald Tramp tomonidan ilgari surilgan «Super Intellekt» (SI) konsepsiyasi va BMT Bosh assambleyasining 81-sessiyasidagi markaziy muhokamalar shuni ko‘rsatmoqdaki, SI shunchaki navbatdagi qulay dasturiy ta’minot emas — u hozirda davlatlarning raqobatbardoshligi, suvereniteti va xavfsizligini belgilab beruvchi asosiy omildir.
Rebrendingdan global standartlargacha
Zamonaviy sun’iy intellekt allaqachon oddiy topshiriqlarni bajarishdan o‘tib, murakkab qarorlar qabul qilish, ulkan ma’lumotlarni tahlil etish va tibbiyotda davolab bo‘lmas xastaliklarga shifo topish darajasiga yetdi. U iqtisodiyot va davlat boshqaruvini transformatsiya qilib, jarayonlarni bir necha baravar tezlashtirmoqda va byurokratiyaga barham bermoqda.
Dunyoda sun’iy intellektga bo‘lgan munosabat tubdan o‘zgardi. Donald Trampning «SI» nomini qo‘llash tashabbusi texnologik poyganing yangi bosqichga o‘tganini anglatadi. «Sun’iy» so‘zidagi cheklov o‘rnini «Super» so‘zidagi cheksiz imkoniyatlar va geopolitik ustunlik egalladi.
Oxirgi yillarda sun’iy intellekt texnologik sohadan chiqib, global geosiyosat, xavfsizlik va barqaror rivojlanishning bosh omiliga aylangani sababli, BMT minbarida ushbu masalaga alohida e’tibor qaratildi.
Dunyo davlatlari sun’iy intellekt sohasida mustaqil va turlicha qoidalar joriy etayotgani (AQSHning «Super Intellekt» siyosati, Yevropa Ittifoqining AI Act qonuni, Xitoyning o‘z standartlari) sababli, BMT barcha uchun yagona bo‘lgan xalqaro xavfsizlik ramkasini (Global Digital Compact) mustahkamlashni ilgari surmoqda.
Bugun e’tibor «Raqamli tengsizlik»ni (Digital Divide) bartaraf etish yuzasidan rivojlanayotgan mamlakatlarning bu texnologiyalardan ortda qolib ketmasligini ta’minlash kiberxavfsizlik va soxta axborot texnologiyalarining oldini olishga qaratilmoqda.
Sun’iy intellektning istiqboli faqatgina texnologiyalarning takomillashuvi bilan cheklanmaydi. Olimlarning qayd etishicha, oldimizda ikkita katta yo‘nalish turibdi.
Eng katta imkoniyatlardan biri sun’iy intellekt iqlim o‘zgarishi, global ochlik, energetika va suv tanqisligi kabi insoniyat yillar davomida hal eta olmagan muammolarga ochqich bo‘lishi mumkin.
Asosiy xavf-xatarlardan esa an’anaviy kasblar va ish o‘rinlarining qisqarishi, «data-suverenitet»ning boy berilishi hamda nazoratsiz avtonom tizimlar adolatli va yagona xalqaro qoidalarni yaratishni kechiktirib bo‘lmas vazifaga aylantirmoqda.
Bugungi kunimizdagi reallik
Zamonaviy tizimlar (OpenAI, Gemini, Claude kabilar) juda katta axborotni qayta ishlaydi va murakkab topshiriqlarni bajaradi. Ammo ular hali to‘liq mustaqil fikrlaydigan yoki o‘z-o‘zini anglaydigan «super intellekt» darajasiga yetgani yo‘q. Ular hali ham statistik ehtimollar asosida ishlaydi.
Bugun real xavf va xavotirlar nimalardan iborat? Olimlar va siyosatchilar nomni o‘zgartirish real muammolarni (kiberxavfsizlik, mualliflik huquqlari, ish o‘rinlarining yo‘qolishi, feyk ma’lumotlar tarqalishi) hal qilmasligini ta’kidlamoqda. Atamani o‘zgartirish orqali texnologiyaga mutlaq ishonch uyg‘otishga urinish xavfsizlik bo‘shliqlarini niqoblashi mumkin.
Texnologiyalar olamida nomlash muhim rol o‘ynaydi. Odamlar «sun’iy» so‘zini eshitganda undagi cheklanishlarni his qilishadi, «super» so‘zi esa cheksiz imkoniyatlarni va’da qiladi. Biroq, bugungi kun foydalanuvchisi uchun nomi AI yoki SI bo‘lishidan qat’i nazar, eng muhimi — bu intellektning jamiyatga keltirayotgan nafi va xavfsizligidir. Donald Trampning bu tashabbusi texnologiya tarixidagi eng katta siyosiy marketing yurishlaridan biri bo‘lib qoldi. Negaki, siyosatchilar nomlarni o‘zgartirishi mumkin, ammo texnologiyaning chinakam «super» bo‘lishi uning insoniyat muammolarini qay darajada xavfsiz va samarali hal eta olishiga bog‘liq bo‘lib qolaveradi.
Sun’iy intellekt sohasidagi shiddatli global poyga, yirik davlatlar (AQSH, Xitoy) o‘rtasidagi texnologik raqobat va Tramp tomonidan ilgari surilayotgan yangi siyosiy-iqtisodiy trendlar fonida O‘zbekiston uchun geopolitik, iqtisodiy va texnologik xavfsizlikni ta’minlash eng muhim vazifaga aylanadi.
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun esa kelajak istiqboli aniq: bu poygada shunchaki «iste’molchi» bo‘lib qolish — ortda qolishni anglatadi. Sun’iy intellektni milliy manfaatlarga xizmat qildirish, o‘zining "data-suvereniteti"ga ega bo‘lish va yoshlarni yangi davr ko‘nikmalariga o‘rgatish kelajak muvaffaqiyatining yagona kafolatidir.
O‘zbekiston uchun sun’iy intellektni milliy manfaatlarga xizmat qildirish va yoshlarni yangi davr ko‘nikmalariga o‘rgatish kelajak muvaffaqiyatining va mintaqaviy yetakchilikning yagona kafolatidir, deb ta’kidlaydi tahlilchi mutaxassislar.
Laziza Abdullayeva,
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti
katta o‘qituvchisi
