Янги Ўзбекистонда аграр тараққиёт стратегияси ҳамда унинг тарихий ва тизимли асослари

Тарих ва давлатчилик тараққиётининг минг йиллик тажрибаси шундан далолат берадики, ҳар қандай жамиятнинг иқтисодий қудрати, ижтимоий барқарорлиги ва миллий мустақиллигининг пойдевори бевосита она заминга муносабат билан чамбарчас боғлиқ.

Аграр соҳа шунчаки моддий неъматлар ишлаб чиқарадиган хўжалик тармоғи эмас. У халқнинг яшаш тарзи, минг йиллик қадриятлари, миллий ўзлиги ва энг асосийси, миллий хавфсизлигининг ажралмас бўлагидир.

Ўзбекистон замини қадимдан деҳқончилик маданияти, ноёб суғориш иншоотлари ва меҳнаткаш инсонлари билан Шарқ тамаддунининг гуллаб-яшнаган бешикларидан бири бўлиб келган. Бухорийлар, Термизийлар, Беруний ва Ибн Синолар камол топган ушбу саодатли муҳитда ерга ва сувга муносабат муқаддас бурч даражасига кўтарилган. Халқимиз азалдан ерни «она» деб улуғлаган, ҳар бир томчи оби ҳаётни гавҳардек эъзозлаган. Бироқ ХХ аср давомида ҳукм сурган мустамлакачилик ва маъмурий-буйруқбозлик тузуми миллий деҳқончилик анъаналарига, табиат мувозанатига ва инсон эркинлигига мисли кўрилмаган талафот етказди.

Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг 35 йиллигини кенг нишонлар эканмиз, босиб ўтилган тарихий йўлга чуқур назар ташлаш, аграр соҳадаги ютуқлар билан бирга ечим кутаётган муаммоларни холис баҳолаш олимлар ва зиёлилар олдидаги долзарб вазифадир. Айниқса, 2016 йилдан бошланган Янги Ўзбекистон даври аграр муносабатлар моҳиятини, деҳқон ва фермернинг жамиятдаги ўрнини ҳамда давлатнинг иқтисодий функцияларини тубдан ўзгартирган бурилиш босқичи бўлди.

Бугунги кунда аграр саноат учун ҳам қимматли хомашё базасини яратиш, экспорт салоҳиятини ошириш ва миллионлаб қишлоқ аҳолисининг турмуш фаровонлигини юксалтиришнинг бош омили бўлиб қолмоқда. Шу маънода, аграр ислоҳотлар фақатгина агротехник жараён эмас, балки халқимизнинг ижтимоий онги, миллий руҳи ва инсон қадри билан боғлиқ кенг кўламли тарихий-фалсафий ҳодисадир.

Тарихий сабоқларнинг аччиқ ҳақиқати

Тарихни холис ўрганиш бугунги ютуқларнинг қадрига етиш ва келажак стратегик хатоларининг олдини олиш учун ҳаётий заруратдир. Собиқ Иттифоқ даврида Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги марказнинг қатъий кўрсатмасига бўйсундирилган, фақатгина пахта хомашёси етиштиришга ихтисослашган улкан базага айлантирилган эди. Иқтисодиётда режали тақсимот тизими ҳукмрон бўлган узоқ йиллар давомида қишлоқ хўжалигидан умумдавлат эҳтиёжлари учун триллионлаб маблағлар тортиб олинди, далада тер тўккан оддий меҳнаткашга эса арзимас иш ҳақи тўланди.

Узоқ йиллар давомида қишлоқ хўжалиги билан саноат ўртасида нотенг айирбошлаш ҳукм сурди. Аграр маҳсулотлар сунъий пасайтирилган нархларда олинса, техника ва ўғитлар юқори нархларда сотилди. Оқибатда қишлоқлардаги ижтимоий инфратузилма ачинарли аҳволга келиб қолди. Қишлоқ меҳнаткашларининг ойлик маошлари шаҳар ишчилариникидан 3–5 баробар кам бўлган даврлар ҳали тарих хотирасидан ўчгани йўқ.

Пахта яккаҳокимлиги туфайли ерлар тўхтовсиз эксплуатация қилинди, унумдорлик кескин пасайди. Сув ресурслари ҳисоб-китобсиз сарфланиб, дунёдаги энг фожиали экологик ҳалокатлардан бири — Орол денгизининг қуришига сабаб бўлди. Энг ачинарлиси, қишлоқ аҳолиси, ўқувчи ва талабалар, тиббиёт ходимлари ойлаб мажбурий меҳнатга сафарбар қилинди. Деҳқон ўз меҳнати самарасидан баҳраманд бўлишдан маҳрум этилди.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида озиқ-овқат танқислигининг олдини олиш мақсадида 1,5 миллион гектардан ортиқ ер аҳолига томорқа сифатида бўлиб берилди ва ғалла мустақиллигини таъминлаш дастури қабул қилинди. Бироқ фермерлик ҳаракатининг бошланишига қарамай, давлат буюртмаси тизими ва пахта-ғаллага белгиланган мажбурий арзон нархлар сақланиб қолди. Фермер ўз даласида нима экишни, ҳосилини кимга ва қандай нархда сотишни эркин ҳал қила олмасди. Миллионлаб тонна пахта хомашё ҳолида арзон нархларда экспорт қилинар, фойда эса хорижий гигантлар ҳисобига ўтарди.

Бурилиш палласи

Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида 2016 йил охирида бошланган туб янгиланишлар аграр тармоқ ривожида тамомила янги тарихий саҳифа очди. «Халқ давлат идораларига эмас, давлат идоралари халқимизга хизмат қилиши керак» деган тамойил аграр соҳада ҳам ўз аксини топди ва миллионлаб инсонларнинг қадр-қимматини тиклаш мақсадига хизмат қилди.

Янги сиёсий ироданинг энг оламшумул тарихий самараси — пахта йиғим-теримида болалар меҳнати ва мажбурий меҳнатга бутунлай чек қўйилгани бўлди. Ўқитувчи ва шифокорларни, мактаб болаларини далага мажбурий ҳайдашдек маънавий инқирозга нуқта қўйилди. Бу миллий ғурур ва халқаро шаънимизни тиклаган тарихий адолат тантанаси эди.

Халқаро меҳнат ташкилоти мустақил мониторинг якунлари бўйича Ўзбекистон пахтачилигида тизимли мажбурий меҳнатга тўлиқ барҳам берилганини расман эътироф этди. Натижада 2022 йил мартида халқаро «Cotton Campaign» коалицияси Ўзбекистон пахтасига нисбатан 12 йил давом этган глобал бойкотни бекор қилди. Бу мамлакатимиз агросаноати учун дунёнинг нуфузли брендлари ва инвестиция фондларига кенг йўл очди.

Шу билан бирга, маҳаллий ҳокимларнинг фермерлар фаолиятига ноқонуний аралашувига қатъий чек қўйилди. Фермернинг ҳисоб рақамидаги маблағлар дахлсизлиги таъминланди. Қишлоқда йиллар давомида шаклланган итоатгўйлик ўрнига чинакам мулкдорлик ва тадбиркорлик шижоати кириб келди.

Давлат буюртмасининг бекор бўлиши ва бозор муносабатлари

Қишлоқ хўжалигини ривожлантиришнинг 2020–2030 йилларга мўлжалланган стратегияси тармоқда давлат иштирокини камайтириш ва инвестициявий жозибадорликни оширишни бош вазифа сифатида белгилаб берди.

Бу йўлдаги энг инқилобий қадам — пахта ва ғалла етиштириш бўйича мажбурий давлат буюртмасининг тўлиқ бекор қилиниши бўлди. 2020 йилдан бошлаб фермерларга ўз маҳсулотини бозор нархларида, биржа савдолари ва фьючерс шартномалари орқали эркин сотиш ҳуқуқи берилди. Деҳқон режанинг итоатгўй ижрочисидан мустақил бозор субъектига айланди.

Ер муносабатларида ҳам очиқлик ва шаффофлик жорий этилиб, ерларни ижарага беришнинг электрон онлайн-аукцион тизими йўлга қўйилди. Ҳокимларнинг ер ажратиш ва ерни тортиб олиш бўйича ваколатлари кескин чекланди. Фермерларнинг ердан фойдаланиш ҳуқуқи мулкий ҳуқуқ сифатида мустаҳкамланиб, уни гаровга қўйиш, иккиламчи ижарага бериш ва мерос қилиб қолдириш қонунчиликда кафолатланди. 2021 йилда қабул қилинган янги қонунлар эса деҳқон ва томорқа хўжаликлари фаолияти учун кенг ҳуқуқий имкониятлар яратди.

Хомашё етказишдан юқори қўшилган қиймат яратиш сари

Аграр ислоҳотларнинг энг муваффақиятли миллий модели сифатида агросаноат кластерлари тизими шакллантирилди. Илгари фақат хомашё етказиб берувчи тармоқ эндиликда «хомашёдан тайёр маҳсулотгача» тамойилида ишловчи ягона қўшилган қиймат занжирига айланди. Агар илгари етиштирилган пахтанинг атиги 10–15 фоизи юртимизда қайта ишланган бўлса, бугунги кунга келиб пахта толасининг 100 фоизи ўзимизда чуқур қайта ишланиб, миллиардлаб долларлик экспорт тушумини таъминламоқда.

Кластерлар қишлоққа замонавий техника, инновацион технология ва бошқарув маданиятини олиб кирди. Илғор комбайнлар, лазерли ер текислагичлар ва томчилатиб суғориш тизимлари айнан кластерлар сармоялари ҳисобига жорий этилди. Шунингдек, «Бир маҳалла — бир маҳсулот» тамойили асосида қишлоқ аҳолисининг томорқалари экспортбоп маҳсулот етиштириш марказларига айлантирилиб, кластер ва томорқачи ҳамкорлиги камбағалликни қисқартиришнинг энг таъсирчан дастурига айланмоқда.

Натижаларда акс этган тараққиёт динамикаси

Буюк ислоҳотларнинг асл кучи Фарғона водийсидаги Қува тумани мисолида яққол намоён бўлмоқда. Тумандаги «Quva Agro Star» корхонаси Италия ва Германиядан келтирилган илғор технологиялар асосида ин-витро лабораториясини ишга туширди. Ниҳоллар етиштирилиб, 3000 та хонадон ва минглаб деҳқон хўжаликларига тарқатилмоқда.

Корхона аҳолига сифатли кўчат беради, агротехникасини ўргатади, етиштирилган ҳосилни эса кафолатланган бозор нархида сотиб олиб экспорт қилади. Натижада оддий оилалар 10 сотихли томорқадан йилига 200–250 миллион сўмгача соф даромад олмоқда. Бу шунчаки рақам эмас — бу янги уй-жой, тўйлар, фарзандларнинг олий таълими ва ҳаётдан розилик демакдир. Бундай муваффақиятли тажрибалар Тойлоқ, Ургут, Вобкент ва Янгибозор каби бошқа туманларда ҳам кенг қулоч ёзмоқда.

Мустақилликнинг дастлабки даврларида ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалигининг улуши 30–33 фоиздан ортиқ бўлиб, иқтисодиётнинг аграр қарамлигини англатган бўлса, бугунги кунга келиб бу кўрсаткич оптималлашиб бормоқда. Бу қишлоқ хўжалиги ҳажми камайганини эмас, балки саноат ва хизмат кўрсатиш соҳалари жадал ўсгани ҳамда аграр тармоқнинг юқори рентабелликка эришганини кўрсатади.

Статистик маълумотларга юзлансак, ишлаб чиқариш ҳажми муттасил ортиб бормоқда.

Энг муҳим жиҳатлардан бири бандлик саналади. Сўнгги маълумотларга кўра, қисқа давр ичида аграр соҳада 1,3 миллиондан ортиқ янги иш ўринлари (агрокорхоналар, томорқа хизмати ва пиллачилик тармоқларида) яратилди. Ҳудудлар кесимида Самарқанд, Тошкент, Қашқадарё, Фарғона ва Андижон вилоятлари республика аграр маҳсулотининг асосий қисмини таъминламоқда.

Томчилатиб суғоришдан Оролбўйи «Яшил белбоғи»гача

Минтақамизда кузатилаётган сув танқислиги тармоқ олдига сувни тежаш бўйича кечиктириб бўлмайдиган вазифаларни қўймоқда. «Ўзбекистон — 2030» стратегиясида сув ишлатиш самарадорлигини 25 фоизга ошириш, каналларни бетон қопламали қилиш ҳамда сув тежовчи технологияларни 100 фоизга етказиш каби улкан марралар белгиланган.

Давлат томонидан берилаётган субсидиялар натижасида суғориладиган майдонларни лазерли текислаш орқали сув сарфи 20–25 фоизга камайиб, ҳосилдорлик ортмоқда.

Оролбўйи экологик ҳалокати оқибатларини юмшатиш доирасида эса Оролнинг қуриган тубида қарийб 2 миллион гектар майдонда саксовул ва чўл ўсимликларидан иборат «яшил қопламалар» барпо этилди. «Яшил макон» лойиҳаси доирасида миллионлаб кўчатлар экилиб, табиий биологик қалқонлар яратилмоқда.

Халқаро эътироф ва глобал ҳамкорлик

Янги Ўзбекистоннинг очиқлик сиёсати ФАО, Жаҳон банки, Осиё тараққиёт банки каби нуфузли ташкилотлар билан ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқди. 2023 йилда Самарқандда ўтган Озиқ-овқат хавфсизлиги бўйича халқаро конференция мамлакатимизнинг минтақавий кафил эканлигини намоён этди.

Хорижий тажриба амалиётга фаол татбиқ этилмоқда. Хитой ва Япония университетлари билан ҳамкорликда шўрланган тупроқларда кузги буғдой, ширин маккажўхори ва ҳатто голубика (черника) ўсимлигини томчилатиб суғориш орқали юқори ҳосил олиш усуллари муваффақиятли синовдан ўтказилди. «Global G.A.P.», «Organic» ва «Halal» каби стандартлар жорий қилиниб, маҳсулотларимиз жаҳоннинг 80 дан ортиқ давлатига экспорт қилинмоқда.

Аграр таълимнинг узлуксиз миллий модели

Замонавий қишлоқ хўжалиги рақамли технологиялар, дронлар ва ген инженерияси уйғунлашган юқори технологияли индустриядир. Шу боис аграр таълим тизими боғчадан то олийгоҳгача ягона экотизимга айлантирилмоқда.

Мактабларда «Green School» концепцияси татбиқ этилиб, биология ва экология фанлари агротехнологиялар билан боғлиқ ҳолда ўқитилмоқда. Тошкент давлат аграр университети (ТДАУ) ҳузуридаги Қибрай академик лицейида эса STEM ва халқаро Cambridge A-Level дастурлари орқали келажак агрономлари учун пойдевор яратилмоқда. Техникумлардаги «4+1» дуал таълим модели эса ёшларга ҳам назарий, ҳам завод ва даланинг ўзида амалий билим олиш имконини бермоқда.

Олий таълимда эса ТДАУни дунёнинг ТОП-500 университетлари қаторига олиб чиқиш мақсад қилинган. Университет ва ҳудудлардаги «Лойиҳа офислари» ҳамда «Янги агроном» дастурлари талабаларни бевосита кластерлар фаолиятига боғлаб, илм ва амалиёт узилишига барҳам бермоқда.

Ечим кутаётган муҳим масалалар

Эришилган ютуқлар билан бирга, тармоқда тизимли ечим кутаётган бир қатор долзарб муаммолар ва стратегик тўсиқлар ҳамон сақланиб қолмоқда. Хусусан, ер ва сув ресурсларининг экологик ҳолати жиддий эътибор талаб этади.

Ирригация тармоқларининг аксарияти ҳанузгача тупроқ ўзанли бўлиб қолаётгани оқибатида обиҳаётнинг 30–35 фоизи далага етиб боргунча беҳуда исроф бўлмоқда.

Бундан ташқари, замонавий совутгичли сиғимлар ва агрологистика марказлари етарли эмаслиги сабабли маҳсулотнинг муайян қисми нобуд бўлмоқда, бу эса ўз навбатида ички бозорда нархлар беқарорлигини келтириб чиқармоқда.

Тармоқнинг иқтисодий ва илмий салоҳиятини тўла рўёбга чиқаришга тўсқинлик қилаётган яна бир омил қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг катта қисми ҳали ҳам хомашё шаклида экспорт қилинаётганидир.

Миллий органик брендларни яратиш ва маҳсулотни чуқур қайта ишлаш суръати бугунги кун талабларига тўла жавоб бермайди. Қолаверса, яратилган янги навлар ва илғор технологияларни бевосита фермерлар даласига олиб кириш, яъни илм-фанни тижоратлаштириш механизми ҳали тўлиқ яхлит занжирга айлангани йўқ.

Бунинг устига, агросуғурта тизимидаги бўшлиқлар табиий офатлар ва хавф-хатарлар пайтида деҳқон ва фермерларни молиявий жиҳатдан ҳимоясиз қолдирмоқда.

Модернизация қилиш бўйича илмий тавсиялар

Янги Ўзбекистонда аграр ислоҳотлар самарадорлигини ошириш ва соҳани 2030 йилгача модернизация қилиш учун қатор илмий асосланган қадамларни ташлаш мақсадга мувофиқдир.

Аввало, сув ресурсларини бошқаришда рақамли экотизимга тўлиқ ўтиш, жумладан, каналларни бетонлаш ишларини жадаллаштириш ва барча сув олиш нуқталарида «Ақлли сув» (Smart Water) ҳисоблагичларини юз фоиз ўрнатиш кечиктириб бўлмас вазифадир.

Шу билан бирга, тармоқда «Smart Farming» (ақлли деҳқончилик) стандартларини кенг жорий этиб, дронлар ва сунъий йўлдошлар орқали экинлар ҳолатини мониторинг қилиш тизимини йўлга қўйиш зарур.

Тармоқда бозор муносабатларини такомиллаштириш мақсадида Агросаноат кластерлари тўғрисидаги тегишли қонунни қабул қилиш, унда томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини ҳамда нарх белгилашнинг шаффоф механизмларини қатъий белгилаб қўйиш лозим.

Илм ва амалиёт уйғунлигини таъминлаш учун барча ҳудудлардаги аграр таълим муассасаларида «Лойиҳа офислари»ни ишга тушириб, уларни чинакам инновацион ечимлар марказига айлантириш даркор.

Шунингдек, деҳқон ва фермерларнинг таваккалчилигини камайтириш учун давлат томонидан суғурта мукофотини субсидиялаш механизмига асосланган агросуғуртанинг миллий моделини яратиш талаб этилади. Ва ниҳоят, соҳанинг эртанги куни бўлган инсон капиталини ривожлантириш, қишлоқ жойларда «Инсон қадри» тамойилини мустаҳкамлаш мақсадида тармоққа кириб келаётган ёш мутахассисларга имтиёзли ипотека ва бошланғич субсидиялар тақдим этиш бўйича махсус давлат дастурини қабул қилиш ниҳоятда муҳимдир.

Янги Ўзбекистоннинг сўнгги ўн йиллик жадал тараққиёти шуни кўрсатмоқдаки, мамлакатимиз аграр сектори тарихий эволюциянинг энг юқори босқичига қадам қўйди. Пахта монополияси исканжасидан қутулган она замин бугун чинакам мулкдорини топмоқда.

Олдимизда иқлим ўзгариши, озиқ-овқат бозорларидаги беқарорлик ва сув тақчиллиги каби улкан чақириқлар турибди. Мамлакатимиз аграр салоҳиятини илм, инновация ва юксак инсон капитали асосида янада ривожлантириш келажак авлодлар олдидаги муқаддас бурчимиздир.

Аграр тараққиёт йўлидаги бу қатъий қадамлар мамлакатимизнинг буюк келажаги ва озиқ-овқат суверенитетининг мустаҳкам кафолати бўлиб қолаверади.

Наим ОБЛОМУРАДОВ,

Тошкент давлат иқтисодиёт университети

профессори, тарих фанлари доктори.

ЎзА