«Xumoy» – tarixni raqsda jonlantirgan spektakl
Muqimiy nomidagi O‘zbekiston davlat akademik musiqali teatrida taniqli adiba, publitsist va dramaturg Go‘zaloy Matyoqubovaning «Xumoy» asari asosida yaratilgan etnoxoreografik spektakl premerasi bo‘lib o‘tdi. Qadimiy turkiy xalqlar tarixi, ozodlik uchun kurash, birlik va tinchlik g‘oyalarini o‘zida mujassam etgan ushbu sahna asarida tarixiy rivoyatlar raqs, musiqa va ramzlar tilida talqin qilinadi.
Spektaklning g‘oyaviy asosida «Ergenekon» rivoyati yotadi. Ushbu rivoyatda og‘ir sinovlarga duch kelgan xalqning o‘zligini saqlab qolishi, mushkul vaziyatdan chiqish yo‘lini topishi va erkin hayot sari intilishi haqida so‘z boradi. Asarda bu voqealar shunchaki tarixiy xotira sifatida emas, balki turkiy xalqlarning birligi va irodasi, vatanparvarligi, tinchliksevarligi haqidagi hikoya sifatida namoyon bo‘ladi.
Zero, tarixda xalqlarning taqdiri ko‘pincha ularning mushkul vaziyatlarda qanday qaror qabul qilishi, o‘z qadriyatlarini qay darajada asrab qolishi bilan belgilangan. «Xumoy» ham ana shu haqiqatga murojaat qilib, ozodlikning qadri va hamjihatlikning ahamiyati haqida o‘ylashga undaydi.
Spektaklning diqqatga sazovor jihatlaridan biri voqealarning gilam to‘qish jarayoni bilan bog‘lab ifodalanishidir. Gilam bu yerda oddiy maishiy buyum emas, balki xalq xotirasi, avlodlar merosi va o‘tmishdan kelajakka uzatilayotgan ma’naviy rishtalar timsoli sifatida namoyon bo‘ladi. Gilam naqshlarida ranglar va shakllar o‘zaro uyg‘unlashib, yaxlit bir butunlikni hosil qiladi. Spektaklda bu jarayon xalqlar taqdiri bilan bog‘lanadi. Har bir ip umumiy manzaraning bir qismi bo‘lgani kabi, har bir inson va har bir avlod ham tarixning davomiyligida o‘z o‘rniga ega. Iplarning bir-biriga tutashishi esa birlik va hamjihatlik g‘oyasini ifodalaydi.
Shu tariqa gilam asarda ramziy «tarix kitobi» vazifasini bajaradi. Unda o‘tmish voqealari, xalqning boshidan kechirgan sinovlari va kelajakka bo‘lgan umidi badiiy talqin topadi. Bu yechim spektaklning milliy ruhini kuchaytirib, uning g‘oyasini an’anaviy madaniyatimiz bilan bog‘laydi.
Asar nomiga aylangan Xumoy qushi ham alohida ramziy ma’noga ega. Xalq og‘zaki ijodi va madaniy tasavvurlarda Xumoy ko‘pincha baxt, saodat va ezgulik bilan bog‘lanadi. Spektaklda esa ushbu timsol xalqni asrash, uning osoyishtaligini ta’minlash va kelajakka umid bag‘ishlash g‘oyalari bilan uyg‘unlashadi. Xumoy obrazining ta’siri asarning yakuniy sahnalarida yanada kuchayadi. U xalqni o‘z qanoti ostiga olgan himoyachi timsol sifatida talqin etiladi. Bu obraz orqali tinchlikning mazmuni ochib beriladi. Spektakldagi bu ramziy yechim asarning asosiy g‘oyasiga xizmat qiladi. Haqiqiy qudrat faqat jangda g‘alaba qozonishda emas, balki xalqni birlashtirish, uni asrash va barqaror tinchlikni ta’minlashda ham namoyon bo‘ladi.
Spektaklning finalida qahramonning jangdan Bilga xoqon qiyofasida qaytishi tarixiy va g‘oyaviy mazmunni bir nuqtada jamlaydi. Bu yerda g‘alaba shaxsiy muvaffaqiyatdan ko‘ra kengroq ma’no kasb etadi. U xalqni birlashtirish, uning erkinligi va osoyishtaligi uchun mas’uliyatni zimmaga olish bilan bog‘lanadi. Bilga xoqon va To‘nyuquq nomlari bilan bog‘liq O‘rxun bitiklari qadimgi turkiy xalqlarning davlatchilik tafakkuri va tarixiy xotirasini o‘rganishda muhim manbalar hisoblanadi. Spektaklda bu merosning badiiy obrazlar orqali qayta talqin qilinishi o‘tmishni sahna vositasida anglash imkonini beradi. Teatr tarixni aynan takrorlashdan ko‘ra, uning ma’nosini obrazlar, harakatlar va sahnaviy yechimlar orqali ochib berish imkoniyatiga ega. «Xumoy»da ham Bilga xoqon obrazi va qush timsolining uyg‘unligi xalqni asrash, birlikni mustahkamlash va tinchlikni ta’minlash g‘oyasini ifodalaydi.
«Xumoy»ning etnoxoreografik shakli uning mazmunini ochishda muhim o‘rin tutadi. Bunday spektakllarda raqs shunchaki sahnaviy bezak emas, balki voqealar rivoji va qahramonlar kechinmalarini ko‘rsatuvchi vositaga aylanadi. Harakat, ritm, musiqa va sahnaviy kompozitsiya o‘zaro uyg‘unlashganda, tarixiy voqealar tomoshabinga hissiy ta’sir orqali yetkaziladi.
Spektaklning sahnaviy talqinida ijodiy jamoaning hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Asarning sahnalashtirish badiiy rahbari – Olimjon Salimov, sahnalashtiruvchi rejissyori – Rasuljon To‘g‘ayqulov. Sahnalashtiruvchi rassom va liboslar bo‘yicha rassom – Laziz Yodgorov, kompozitor – Ulug‘bek Karimov, dirijyor – Akmal To‘rayev, baletmeyster – Dilmurod Husanov, rejissyor yordamchisi – Obidjon Ahmedov.
Spektaklda Azizxon Latipov, Farhod Qurbonov, Inobat Umirova, Mehribonu Iymonberdiyeva, Feruza Mustafayeva, Safargul Xo‘jaboyeva, Mustafo Misirov, G‘iyosbek Madaminov, Aziz Azizov, Feruza Sarimsoqova va Alina Babeshko ishtirok etgan. Shuningdek, Husan Hikmatov, Iskandar Omonov, Ergash Sayfullayev, Ozod Naimov va Javohir G‘ofurov ham spektakl ijrochilari safidan o‘rin olgan. Rejissyorlik yechimi, musiqiy bezak, liboslar, xoreografiya va aktyorlik ijrosi asarning yaxlit sahnaviy qiyofasini shakllantiruvchi muhim qismlardir. Ularning o‘zaro uyg‘unligi tarixiy mazmunni tomoshabinga yetkazishda muhim ahamiyatga ega.
«Xumoy»ning mazmunini faqat qadimgi turkiy xalqlar tarixi bilan cheklash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Asarda ilgari surilgan birlik, o‘zaro hurmat va tinchlik g‘oyalari bugun ham dolzarbdir. Umumiy madaniy merosni o‘rganish va asrash, xalqlar o‘rtasidagi ma’naviy aloqalarni mustahkamlash, yosh avlodga tarixiy xotirani yetkazishda teatr san’atining imkoniyatlari katta.
«Xumoy» spektakli aynan shu jihatlari bilan e’tiborga loyiq. U gilam naqshlari, Xumoy qushi va Bilga xoqon obrazi orqali tarixiy xotirani sahnaviy ifodaga ko‘chiradi. Asarning markazida esa oddiy, ammo muhim haqiqat turadi. Xalqning kuch-qudrati uning birligida, ma’naviy merosiga hurmatida va tinch kelajakni birgalikda barpo etishga intilishidadir. Yangi spektakl tomoshabinlarda katta taassurot qoldirdi.
N.Usmonova, O‘zA
