Түркі мемлекеттері арасындағы экономикалық байланыс: жаңа мүмкіндіктер мен ортақ жобалар
Түркі мемлекеттері ұйымының Анкарада өтетін 13-саммиті қарсаңында ұйым аясындағы экономикалық ынтымақтастық жаңа практикалық кезеңге қадам басуда. Бүгінде сауда мен инвестициядан бөлек, өнеркәсіптік кооперация, көлік дәліздері және цифрлық технологияларды ықпалдастыру мәселелері алдыңғы орынға шығып отыр.
Бұл үдерістер Өзбекстан үшін қандай жаңа мүмкіндіктер ашады және Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігіндегі экономикалық байланыстар қай бағыттарда дамып келеді?
Осы жөнінде Экономикалық зерттеулер және реформалар орталығының жетекші ғылыми қызметкері Латофат Буриевамен сұхбат құрдық.
– Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігінің жалпы ішкі өнім мен сыртқы сауда айналымы тұрғысынан зор экономикалық әлеуетке ие екені белгілі. Алайда статистикалық көрсеткіштердің ауқымдылығына қарамастан, мемлекеттер арасындағы өзара сауда көлемі әлі де қолда бар мүмкіндіктерге сай емес деген пікір бар. Осы тұрғыдан алғанда, келесі кезеңде қандай мәселелерге назар аударылуы керек? Түркі мемлекеттері экономикаларының бір-бірінен ерекшеленетін құрылымы бұл бағытта қандай мүмкіндіктерге жол ашады?
– Түркі мемлекеттері ұйымы бүгінде Орталық Азия, Оңтүстік Кавказ және Түркия арқылы Еуропа нарықтарын байланыстыратын ірі экономикалық кеңістіктердің бірін қамтып отыр. 2025 жылдың қорытындысы бойынша ТМҰ елдерінің жалпы номиналды ЖІӨ көлемі шамамен 2,3 триллион долларды, ал сатып алу қабілетінің паритеті бойынша 6,2 триллион доллардан асты. Олардың жалпы сыртқы сауда айналымы 1,2 триллион доллардан жоғары болды.
Бұл көрсеткіштер Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігінде экономикалық ынтымақтастықты дамытуға арналған ауқымды нарық бар екенін көрсетеді. Алайда мәселенің екінші қыры да бар. Ұйымға мүше елдердің сыртқы сауда көлемі үлкен болғанымен, олардың өзара саудасы қолда бар экономикалық әлеуетпен салыстырғанда әлі де шектеулі. Сондықтан келесі кезеңде басты жағдай тауар айналымын жай ғана ұлғайту емес, өнеркәсіптік кооперацияны дамытуға, көлік шығындарын азайтуға және ортақ инвестициялық жобаларды қаржыландыруға басымдық беруге ойысып келеді.
ТМҰ елдері экономикаларының бір-бірінен ерекшеленетін құрылымы мұндай кооперацияға жол ашады. Түркия машина жасау, автомобиль өнеркәсібі, электротехника, тоқыма және химия салаларында ірі өндірістік базаға ие. Қазақстан мен Әзербайжан энергетикалық ресурстарымен қатар металлургия және мұнай-химия салаларында да маңызды орын алады. Өзбекстанда тоқыма және тігін өнеркәсібі, электротехника, автомобиль жасау, химия, тамақ өнеркәсібі мен түсті металлургия дамып келеді. Қырғызстанның жеңіл өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы салаларындағы мүмкіндіктері де ортақ өндірістік тізбектерді кеңейтуге қосымша негіз бола алады.
Осы тұрғыдан алғанда, Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы интеграцияның экономикалық нәтижесі тек өзара сауда көлемімен ғана емес, сонымен қатар мүше елдер кәсіпорындарының бір-бірінің өндірістік тізбектеріне қаншалықты қосыла алатынымен де өлшенеді.
– Еліміздің сыртқы сауда байланыстарында түркі мемлекеттерінің орны қандай? Соңғы жылдары Өзбекстанның Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігіндегі экспорт-импорт көрсеткіштері, соның ішінде тауарлар құрылымы қандай сапалық өзгерістерді көрсетіп отыр?
– Өзбекстан үшін түркі мемлекеттерімен экономикалық байланыстар сыртқы сауданы әртараптандырудың маңызды бағыттарының біріне айналды.
2025 жылы Өзбекстанның жалпы сыртқы сауда айналымы 81,2 миллиард долларға жетті. Оның ішінде экспорт көлемі 33,8 миллиард долларды, импорт 47,4 миллиард долларды құрады. Еліміздің ірі сауда серіктестері қатарында Қазақстанмен тауар айналымы 5 миллиард долларды, Түркиямен 3 миллиард долларды құрады.
Қазақстан мен Түркияның өзі Өзбекстанның сыртқы сауда айналымының шамамен оннан бір бөлігін қамтамасыз етіп отыр. Сонымен қатар Қырғызстан, Түркіменстан, Әзербайжан және Венгриямен экономикалық байланыстарды қоса алғанда, Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігі Өзбекстан үшін айрықша өңірлік сауда нарығы ретінде көрініс табады.
Соңғы жылдардағы өсімде экспорт та маңызды рөл атқарды. 2025 жылы Өзбекстан Қазақстанға 1,5 миллиард доллар, Түркияға 1,1 миллиард доллар, Қырғызстанға 771,1 миллион доллар көлемінде өнім мен қызмет экспорттады.
Саудадағы тауар құрылымы экономикалық ынтымақтастықтың сапалық тұрғыдан да өзгеріп келе жатқанын көрсетеді. 2025 жылы Өзбекстанның Түркі мемлекеттері ұйымы елдеріне экспортының 28,2 пайызын өнеркәсіп өнімдері, 19 пайызын машиналар мен көлік жабдықтары, 11,1 пайызын азық-түлік өнімдері, 10 пайызын химия өнімдері, 12,7 пайызын қызметтер құрады. Ал импорт құрылымында азық-түлік өнімдерінің үлесі 22,8 пайызды, минералды отынның үлесі 20,3 пайызды, өнеркәсіп тауарларының үлесі 18,1 пайызды, машиналар мен көлік жабдықтарының үлесі 12,9 пайызды құраған.
Мұндай құрылым екі маңызды ерекшелікті аңғартады. Біріншіден, Өзбекстанның Түркі мемлекеттері ұйымы нарығына экспорты шикізатпен шектелмейді, оның елеулі бөлігін өнеркәсіп тауарлары мен машиналар құрайды. Екіншіден, импорт құрамында энергия ресурстары, өнеркәсіп тауарлары мен жабдықтардың болуы Түркі мемлекеттерімен сауда байланыстарының ішкі өндірістік үдерістермен де сабақтас екенін білдіреді.
Сондықтан келесі кезеңде тауар айналымының көлемімен қатар өзара өнеркәсіптік кооперация деңгейі де маңызды көрсеткішке айнала түседі.
– Сауда көлемі артып келе жатқанына қарамастан, әлі толық пайдаланылмаған мүмкіндіктер де бар екенін атап өттіңіз. Мәліметтерге қарағанда, Өзбекстан Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдерге экспорт көлемін шамамен 3 миллиард долларға арттыра алады екен. Бұл әлеуеттің басым бөлігі қай нарықтарға тиесілі және оны іске асыру үшін экспорттаушыларымыздың алдында қандай маңызды міндеттер тұр?
– Орталығымыздың есептеулеріне сәйкес, Өзбекстан Түркі мемлекеттері ұйымы елдеріне экспорт көлемін қосымша 2,7 миллиард долларға арттыру мүмкіндігіне ие. Ең үлкен әлеует Түркия нарығына тиесілі – 1,8 миллиард доллар. Қазақстанға қосымша экспорт көлемі 500 миллион доллар, Венгрияға 200 миллион доллар, Қырғызстанға 100 миллион доллар деп бағаланған.
Бұл ретте экспортты ұлғайту үшін нарық көлемінің өзі жеткіліксіз. Өнім сапасы, стандарттарды өзара тану, сертификаттау, көлік шығындары, жеткізу мерзімі және сауданы қаржыландыру тетіктері экспорттаушылардың бәсекеге қабілеттілігіне тікелей әсер етеді.
Әсіресе, аграрлық және азық-түлік өнімдері саласында мүмкіндік мол. Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдердің жалпы ауыл шаруашылығы нарығы шамамен 72 миллиард доллар деп бағаланады. Өзбекстан үшін жеміс-көкөніс, өңделген азық-түлік, тоқыма өнімдері, электротехника, құрылыс материалдары, минералды тыңайтқыштар, мыс өнімдері мен полимерлер экспортты кеңейтуге болатын тауар топтарына жатады.
Экспорттық әлеуеттің басым бөлігі Түркия мен Қазақстанға тиесілі болуының да экономикалық маңызы зор. Түркия – ірі тұтыну нарығы ғана емес, сонымен қатар Еуропа мен Жерорта теңізі нарықтарына шығуға мүмкіндік беретін ел. Ал Қазақстан географиялық жақындығы, ортақ көлік желілері және Орталық Азиядағы өндірістік тізбектердің арқасында Өзбекстан кәсіпорындары үшін табиғи кооперациялық серіктес саналады.
Осы тұрғыдан алғанда, 2,7 миллиард долларлық экспорттық әлеуетті іске асыру өндіріс, логистика және сауда саясатының ортақ міндетіне айналады.
– Сауда байланыстарымен қатар, Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдерден елімізге инвестиция ағыны да айтарлықтай артқанын байқауға болады. Атап айтқанда, соңғы жылдары қанша көлемде инвестиция тартылды? Мұндай тікелей инвестициялар мен бірлескен өнеркәсіптік жобалар экономикаларымызды ұзақ мерзімге байланыстыруда қандай сапалық өзгерістерге жол ашып отыр?
– Сауда байланыстарымен қатар, Түркі мемлекеттері ұйымы елдерінен Өзбекстанға инвестиция ағыны да айтарлықтай өсті.
2017–2025 жылдары ТМҰ елдерінен Өзбекстан экономикасына тартылған инвестиция көлемі 11,5 миллиард доллардан асты. Тек 2025 жылдың өзінде 3,8 миллиард доллар инвестиция тартылды. Түркия 2,4 миллиард доллар инвестициямен ТМҰ елдері арасында Өзбекстанның ірі инвесторына айналды. Қаражат негізінен өңдеу өнеркәсібіне, энергетикаға, ауыл шаруашылығына, құрылыс пен логистикаға бағытталды.
2026 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша елімізде Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдердің капиталы қатысатын 4,5 мыңнан астам кәсіпорын жұмыс істеді.
Кәсіпорындар санының артуы экономикалық қатынастардағы маңызды сапалық өзгерісті білдіреді. Сауда тауар шекарадан өткен сәтте аяқталады. Ал тікелей инвестициялар елдердің экономикасын ұзақ мерзімге байланыстырады. Бұл байланыс капитал, технология, жұмыс орындары, жергілікті жеткізушілер және экспорт арналары арқылы қалыптасады.
Сондықтан Түркі мемлекеттері ұйымы аясында бірлескен өнеркәсіптік жобалардың көбеюі өзара сауданың одан әрі өсуіне де негіз бола алады.
Мәселен, бір елде өндірілген бөлшек екінші елде дайын өнімге айналып, үшінші нарыққа экспортталса, сауда статистикасының астарында біртұтас өндірістік тізбек қалыптасады. Түркі мемлекеттері экономикаларының мамандану бағыттарындағы айырмашылықтар дәл осындай модельді дамытуға мүмкіндік береді.
– Түркі инвестициялық қорының қызметіне тоқталсақ. Оның жарғылық капиталы 600 миллион АҚШ долларына дейін ұлғайтылғанын көріп отырмыз. Алайда басты мәселе – қордың басқа қаржы институттарының қаражатын тарту мүмкіндігінде. Қазіргі таңда бірлесіп қаржыландырудың мұндай тетіктері бизнесімізге қандай нақты нәтиже беріп отыр?
– Түркі мемлекеттері ұйымының экономикалық құрылымындағы маңызды институционалдық өзгерістердің бірі – Түркі инвестициялық қорының өндірістік қызметке көшуі болды. 2025 жылы оның жарғылық капиталы 500 миллион доллардан 600 миллион долларға дейін ұлғайтылды. Өзбекстанның үлесі 100 миллион долларды құрайды.
Қордың экономикалық маңызы тек өз капиталының көлемімен өлшенбейді. Негізгі мәселе – осы капиталды басқа халықаралық қаржы институттарының қаражатын тарту үшін пайдалану мүмкіндігінде.
2026 жылғы 17 маусымда Түркі инвестициялық қоры мен Ислам даму банкі тобының құрамына кіретін Жеке секторды дамыту жөніндегі ислам корпорациясы арасында 50 миллион долларға дейінгі исламдық бірлескен қаржыландыру бағдарламасы бойынша келісімге қол қойылды. Бағдарлама Әзербайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Түркия және Өзбекстанда жергілікті қаржы институттары арқылы шағын және орта бизнесті қаржыландыруды көздейді.
1 шілдеде тағы бір практикалық модель іске қосылды. Түркі инвестициялық қоры Қазақстандағы KMF Bank-ке 10 миллион долларға дейін, ал Еуропалық қайта құру және даму банкі 50 миллион долларға дейін қаржы бөлу туралы келісімге қол қойды. Жалпы қаржы ресурстары микро, шағын және орта кәсіпорындарды несиелендіруді кеңейтуге бағытталады.
Бұл екі жағдай жаңа үрдісті көрсетеді. Қор өз қаражатын тікелей бөлетін институт болумен шектелмей, халықаралық қаржы ресурстарын Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігіндегі жобаларға тартатын платформаға айнала алады.
Мұндай тәсіл қордың 600 миллион долларлық капиталына қарағанда әлдеқайда көп көлемдегі инвестицияларды жұмылдыруға мүмкіндік береді. Әсіресе, өнеркәсіптік кооперация, көлік, энергетика, цифрлық инфрақұрылым және шағын бизнес жобалары үшін бұл тетіктің маңызы зор.
– Логистика мен көлік шығындары экспорттың бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын негізгі факторлардың бірі саналады. Әсіресе, теңізге тікелей шығу мүмкіндігі шектеулі жағдайда «Орта дәліз» бен жаңа теміржолдардан бөлек, шекара және кеден рәсімдерін цифрландыру кәсіпкерлерімізге қандай жеңілдіктер беріп отыр?
– Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігіндегі саудаға әсер ететін тағы бір маңызды фактор – көлік шығындары мен жеткізу мерзімі. Орталық Азия елдерінің теңіз порттарына тікелей шығу мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, логистика шығындары экспорттың бәсекеге қабілеттілігіне айтарлықтай ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, Каспий теңізі арқылы Әзербайжан, Грузия және Түркияға, одан әрі Еуропа нарықтарына шығатын Транскаспий халықаралық көлік бағыты – Орта дәліз Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы экономикалық ынтымақтастықтың маңызды инфрақұрылымдық негіздерінің біріне айналып келеді.
Өзбекстан үшін бұл бағыттың маңызы салынып жатқан Қытай – Қырғызстан – Өзбекстан теміржолының арқасында арта түспек. Жаңа теміржол желісін Каспий бағытымен байланыстыру Қытайдан Орталық Азия арқылы Кавказ бен Еуропаға шығатын Шығыс – Батыс логистикалық тізбегіндегі Өзбекстанның қатысу аясын кеңейтуі мүмкін.
Алайда заманауи көлік дәлізі тек теміржол мен автомобиль жолдарынан тұрмайды. Шекарадан өту, рұқсатнама алу, кедендік декларация, жүкқұжат және жүкті қадағалау жүйелері де тасымалдау уақыты мен шығындарына әсер етеді. Сондықтан Түркі мемлекеттері ұйымының көлік саясатында цифрландыруға айрықша мән беріліп отыр.
Ұйымға мүше елдер арасында «e-Permit» электрондық рұқсатнама жүйесі енгізілді. 2026 жылғы 23 сәуірде Бішкекте өткен Түркі мемлекеттері ұйымы көлік министрлерінің 9-отырысында оның іске асырылу барысы оң бағаланып, «e-CMR» электрондық халықаралық тауар-көлік жүкқұжатын енгізу жөніндегі меморандумға қол қойылды.
Өзбекстан Президенті мамыр айында Түркістанда өткен саммитте «E-Permit» жүйесінің Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдермен толық іске қосылғанын атап өтіп, Орта дәлізді Қытай – Қырғызстан – Өзбекстан теміржолымен байланыстыру, жеңілдетілген кеден дәлізін дамыту, деректер алмасу мен жүктерді қадағалау үдерістерін цифрландыру жөнінде ұсыныстар айтты.
Бұл үдерістердің барлығы біртұтас жүйе ретінде жұмыс істесе, Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігінде тауарлармен қатар құжаттар мен деректердің де цифрлық қозғалысын қамтамасыз ететін логистикалық орта қалыптасады.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, мұның нәтижесі қарапайым: шекарада аз уақыт жоғалту, әкімшілік шығындарды қысқарту және экспорттаушылардың жеткізу мерзімін дәлірек жоспарлауына мүмкіндік жасау.
– Дәстүрлі көлік дәліздерінен бөлек, бүгінде «Цифрлық түркі дәлізі» мен жасанды интеллектіні енгізу мәселелері де күн тәртібіне шығып отыр. Өңірдегі физикалық және цифрлық инфрақұрылымдардың өзара үйлесуі экономикамызға қандай жаңа мүмкіндіктер ашады?
– 15 мамырда Түркістанда «Жасанды интеллект және цифрлық даму» тақырыбында өткен бейресми саммитте цифрлық инфрақұрылым, инновациялық технологиялар мен жасанды интеллектіні іс жүзінде қолдану мәселелері арнайы талқыланды.
Өзбекстан тарапынан «Цифрлық түркі дәлізі» тұжырымдамасын әзірлеу ұсынылды. Оның негізгі мақсаты – өңір елдеріндегі деректер орталықтарын жоғары жылдамдықты байланыс арналары арқылы өзара байланыстыру.
Сонымен қатар жасанды интеллект саласындағы стратегиялық әріптестік желісін құру, Ташкентте Технологиялар форумын өткізу және елдер арасындағы технологиялық ынтымақтастықты нығайту жөніндегі бастамалар көтерілді.
Бұл жерде көлік және цифрлық интеграция арасында ұқсастық бар. Орта дәліз тауарлар қозғалысын қамтамасыз етсе, «Цифрлық түркі дәлізі» деректер алмасуын жеделдетуге ықпал ете алады.
Нәтижесінде Түркі мемлекеттері ұйымы кеңістігінде интеграцияның екі параллель инфрақұрылымы қалыптасады: физикалық және цифрлық.
Бірінші бағыт автомобиль және теміржолдарды, порттарды, логистикалық орталықтар мен кеден инфрақұрылымын қамтиды. Екіншісі деректер орталықтары, телекоммуникация арналары, бұлтты есептеу технологиялары, жасанды интеллект инфрақұрылымы және цифрлық қызметтермен байланысты.
Олардың өзара ықпалдасуы электрондық сауда, цифрлық логистика, финтех, трансшекаралық қызметтер және өндірісті цифрлық басқару сияқты жаңа экономикалық қызмет түрлерінің дамуына жол ашуы мүмкін.
– Түркі мемлекеттері ұйымы аясында бұрын негізінен саммиттер мен екіжақты келісімдерге басымдық берілсе, қазір қаржы, көлік және цифрлық салаларда жекелеген институттар қалыптасып келеді. Мұндай тетіктердің өзара толықтырылуы бизнес өкілдері үшін несімен маңызды?
– Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы өзгерістердің тағы бір ерекшелігі – экономикалық ынтымақтастықты қамтамасыз ететін тұрақты институттардың қалыптасуы. Бұған дейін әріптестік негізінен мемлекет басшыларының саммиттеріне, үкіметаралық кездесулер мен екіжақты келісімдерге сүйенсе, қазір қаржы, көлік және цифрлық экономика салаларында жекелеген тетіктер құрылып жатыр.
Түркі инвестициялық қоры инвестициялық жобаларды қаржыландыру тетігін қалыптастыруда. «E-Permit» және «e-CMR» көлік құжаттарын цифрландыруға ықпал етеді. Ал цифрлық дәліз бастамасы деректер инфрақұрылымын өзара байланыстыруды көздейді. Мұндай институттардың экономикалық маңызы олардың жеке-жеке жұмыс істеуінде емес, бірін-бірі толықтыруында.
Мәселен, Өзбекстан кәсіпорнының Түркияда жаңа нарыққа шығуы үшін кедендік тарифтің төмен болуы ғана жеткіліксіз. Кәсіпорынға қаржыландыру, сертификаттау, көлік, цифрлық құжаттар, жедел төлем және тұрақты логистика да қажет.
Сондықтан интеграцияның тиімділігі сауда кедергілерін азайтумен қатар, саудаға қызмет көрсететін бүкіл инфрақұрылымның қаншалықты дамығанына байланысты болады.
– Анкара саммиті мен алдағы жылдарға арналған жаңа стратегия осы байланыстарды жаңа деңгейге көтереді деп күтілуде. Жалпы, Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы ынтымақтастықтың болашағын қандай тұжырыммен түйіндеуге болады?
– Түркі мемлекеттері ұйымының Анкарада өтетін 13-саммитіне дайындық жұмыстары жалғасып жатыр. Ұйымның Бас хатшысы Қуанышбек Омуралиев пен Түркияның сыртқы істер министрі Хакан Фидан 8 қыркүйекте саммиттің ұйымдастырушылық және мазмұндық мәселелерін, сондай-ақ одан күтілетін нәтижелерді талқылады.
Кездесуде тағы бір маңызды құжат – Түркі мемлекеттері ұйымының 2027–2031 жылдарға арналған стратегиясы да қаралды. Бұл құжат алдағы кезеңде Ұйым қызметі мен басым бағыттарының стратегиялық негізін айқындайды деп күтілуде. Осы тұрғыдан алғанда, Анкара саммиті Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы экономикалық ынтымақтастықтың келесі кезеңі үшін маңызды болмақ.
Соңғы жылдары қалыптасқан үрдіс айқын көрініс тауып отыр. Бастапқыда сауда көлемін арттыруға назар аударылса, қазір тауар айналымын инвестициялармен, көлік инфрақұрылымымен, қаржы институттарымен және цифрлық технологиялармен байланыстыру үдерісі күшейіп келеді.
Өзбекстан үшін негізгі міндет – қосымша экспорттың 2,7 миллиард долларлық әлеуетін нақты саудаға айналдыру, Түркі мемлекеттері ұйымына мүше елдермен бірлескен өндіріс тізбектерін кеңейту, көлік шығындарын азайту және жеке сектор жобаларын қолдауда жаңа қаржылық тетіктерді пайдалану.
Соның нәтижесінде Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы экономикалық интеграцияны бағалау өлшемдері де өзгеріп келеді. Сауда айналымы мен инвестиция көлемі негізгі көрсеткіштер болып қала береді. Алайда олардың қатарына жеткізу мерзімі, логистикалық шығындар, өнеркәсіптік кооперация, бірлескен жобалар, цифрлық қызметтер және тартылған жеке капитал сияқты көрсеткіштер де қосылады.
Түркі мемлекеттері арасындағы ынтымақтастықтың жаңа экономикалық мазмұнын айқындайтын басты ерекшелік те осында – тауар саудасынан өзара ықпалдасқан өндіріс, көлік, қаржы және цифрлық инфрақұрылым жүйесіне көшу.
сұхбаттасқан М.Қосимова, ӨзА
